فلسفه اسلامی: ماهیت و خاستگاه‌ها در قرون اولیه

چندین جریان عمده در فلسفه اسلامی وجود دارد. فلسفه مشایی کلا از سنت یونانی پیروی می‌کند، در حالی که تصوف از اصل معرفت عرفانی به عنوان هدف اصلی خود بهره می‌گیرد. بعضی استدلال می‌کنند که فلسفه اسلامی هرگز توجه خود را بر قرآن و دیگر متون مهم اسلامی از دست نداده است، و در سرتاسر تاریخ خود در صدد بوده است تا کنه حقایق هم کتاب مقدس مسلمانان و هم جهان خلقت را درک کند. زوال فلسفه مشایی در دنیای اسلام به مفهوم زوال فلسفه به معنی دقیق کلمه نبود، که به شکوفائی خود ادامه داد و به صور دیگر بسط و گسترش یافت. گرچه گاهی استدلال می‌شود که فلسفه فعالیتی مناسب برای مسلمانان نیست، چون که آنها از قبل هدایتی کامل به سوی عمل و علم در قرآن دارند، اما دلایل خوبی وجود دارد که فکر کنیم فلسفه اسلامی ذاتا به دلائل دینی قابل ایراد نیست. ۱. ۱ - چیستی مختصات فلسفه اسلامی یکی از خصوصیات جالب توجه فلسفه اسلامی این است که درباره این موضوع که فلسفه اسلامی در واقع چیست بحث و مناظره وجود دارد. آیا فلسفه اسلامی اصولا نوعی فلسفه است که بوسیله مسلمانان به وجود آمده است؟ این پرسشی رضایتبخش نیست، چون بسیاری از مسلمانانی که فیلسوف هستند در آثار فلسفی خود به موضوعات اسلامی نمی‌پردازند. همچنین، فیلسوفان زیادی هستند که مسلمان نیستند ولی اثر آنها بی‌گمان در حوزه فلسفه اسلامی قرار می‌گیرد. آیا ما می‌توانیم «فلسفه اسلامی» را فلسفه‌ای بدانیم که به زبان عربی نوشته شده است؟ مطمئنا نه، چون بخش عمده‌ای از فلسفه اسلامی، شاید اکثر آن، به زبان‌های دیگر نوشته شده است، به‌خصوص به زبان فارسی . پس در این صورت آیا فلسفه اسلامی فلسفه‌ای است که به ویژگی‌های عقلی موضوعات صرفا اسلامی می‌پردازد؟ لزوما نه، زیرا متفکران زیادی هستند که اثر آنها، برای مثال، درباره منطق و دستور زبان، بخشی از فلسفه اسلامی است، با آنکه هیچ ارتباط مستقیمی با دین در آثار آنها وجود ندارد. برخی مفسران سعی داشته‌اند نوعی برنامه کار محوری را توسعه دهند که هر کسی که بتوان فیلسوف اسلامی نامید در آن سهیم باشد؛ از این رو آنها با مشکل تطبیق هر چیزی در فلسفه اسلامی با آن چهارچوب مواجه هستند؛ کاری که نهایتا به شکست می‌انجامد. شاید بهترین راه برای تشخیص ماهیت فلسفه اسلامی این باشد که بگوییم فلسفه اسلامی سنتی فلسفی است که از درون فرهنگ اسلامی نشات یافت، با این یادآوری که اصطلاح اخیر را باید در گسترده‌ترین معنی آن درک نمود. ۱. ۲ - آغاز فلسفه اسلامی فلسفه اسلامی کی شروع شد؟ این نیز سؤالی است که پاسخ به آن دشوار است، چون از سال‌های اولیه ظهور اسلام طیفی کامل از مسائل فقهی و کلامی به وجود آمد که به وضوح فلسفی هستند، یا حداقل براهین فلسفی را در توضیح مسائل خود به‌کار می‌گیرند. برای مثال، بحث‌های داغی در مورد پذیرش زبان تشبیه برای توصیف خداوند و نقش اختیار و تقدیر در زندگی انسان‌ها رواج یافت. فلسفه در کاملترین معنی خود در قرن سوم هجری شروع شد. استیلای عباسیان بر بنی امیه به پیشروی رو به شرق امپراطوری اسلامی، و انتقال پایتخت از دمشق به بغداد منجر شد. همچنین در این زمان، اسلام بر سرزمین‌هایی چون مصر ، سوریه و ایران تسلط یافت، که همه آنها مناطقی بودند که در فرهنگ یونانی کاملا استحاله یافته بودند. حکام جدید در صدد بودند تا دانشی را که در این امپراطوری وجود داشت برای اهداف خود به کار گیرند. بخش عظیم این علم عمدتا عملی، و مبتنی بر علومی نظیر طب ، ستاره شناسی ، علم هیات ، ریاضیات و مهندسی بود. ۱. ۳ - آغاز ترجمه با مترجمان غیرمسلمان خلیفه مامون در بغداد، بیت الحکمه (خانه حکمت) را در سال ۲۱۷ هجری (۸۳۲ میلادی) تاسیس کرد که به عنوان رصدخانه و از آن مهمتر به عنوان کتابخانه و مرکزی برای ترجمه آثار یونانی به عربی نقش مهمی بازی کرد. بسیاری از مترجمان مسیحی بودند، که کتب را ابتدا از یونانی به سریانی و سپس به عربی ترجمه می‌کردند. علاوه بر نفوذ بسیاری از ترجمه‌های متون یونانی، انتقال متون ادبیات هندی و فارسی نیز به عربی مهم بود، که بی‌تردید در گسترش فلسفه اسلامی تاثیر داشت. نباید پنداشت که این ترجمه‌ها بحث برانگیز نبودند. بسیاری از مسلمانان ضرورت مطالعه فلسفه را برای مسلمانان به‌طور کلی زیر سؤال بردند. هرچه باشد، اسلام مدل کاملی درباره ماهیت حقیقت به صورت عملی و نظری ارائه می‌کند و «علوم اوائل» یونانی اغلب غیر ضروری و حتی مغایر با اسلام به نظر می‌رسید. مسلمانان نه تنها قرآن را داشتند که به آنها کمک می‌کرد تا به زندگی و پرسش‌های نظری خود سامان بخشد، بلکه حدیث (سخنان پیامبر و خلفاء راشدین (جانشینان بلافصل و صحابه ) و سنت ، عرف جامعه ، را نیز داشتند. علاوه بر آن نظام فقه، حقوق اسلامی، که درباره مسائل خاص راجع به اینکه مسلمانان چگونه باید رفتار کنند و علم دستور زبان که توضیح می‌داد زبان عربی چگونه باید درک شود نیز وجود داشت. همچنین در این زمان نظام بسیار پیشرفته کلام (الهیات) وجود داشت که درباره آیات و عبارات مبهم‌تر قرآنی بحث می‌کرد و در صدد یافتن وحدت و سازگاری مفهومی در مشکلات آشکاری بود که از آمیختن متون گوناگون شرعی پدید می‌آمد. پس چه نیازی به این نوع فلسفه بود که به زبان یونانی نوشته شده بود و نامسلمانان آغازگر آن بودند و در ابتدا به وسیله نامسلمانان به عربی انتقال یافته بود؟ اگر فلسفه در بسیاری از مسائل مخالف با اسلام به نظر نمی‌رسید، وجود چنین موضوع اختلاف برانگیزی نامتصور بود. فلسفه که در این زمان به دنیای اسلام انتقال یافت عمیقا نوافلاطونی بود. این فلسفه با ارسطو موافق بود که می‌گفت عالم ازلی است، اینکه نوعی سلسله مراتب وجود هست که عقل در راس آن و جهان کون و فساد در پایین آن قرار دارد، و نظام اخلاقی تقریبا زاهدآمیزی را توصیه می‌کرد. حتی مهم‌تر از آن، معیار اعتباری بود که فیلسوفان به کار می‌بردند. این معیار برخلاف وحی بر اساس عقل استوار بود و طبیعتا معنی و اهمیت وحی دینی را زیر سؤال می‌برد. بنابراین فلسفه چندان به عنوان صورت بندی جایگزین حقایق دینی دیده نمی‌شد، بلکه به عنوان نظام فکری زقیب و کار آمد شناخته می‌شد، نظامی که لازم بود اسلام با آن به مخالفت بپردازد. مسلمانانی که به عنوان فیلسوف فعال بودند مجبور بودند که خود را توجیه کنند و لذا به شیوه‌های گوناگونی به دفاع از خود می‌پرداختند. اولین فیلسوف عرب کندی ، گرایش داشت استدلال کند که هیچ تضاد اساسی بین اسلام و فلسفه وجود ندارد، درست همان‌طور که بین افلاطون و ارسطو تضاد اساسی وجود ندارد. فلسفه به مسلمانان کمک می‌کند تا حقیقت را با استفاده از روش‌های مختلف از میان روش‌هایی که مستقیما از طریق اسلام فراهم شده است درک کنند. با این وجود، همین که فلسفه بیشتر تثبیت یافت، موفق شد ارتباط خود را با دین به طور کلی قطع کند، همان‌طوری که ما می‌توانیم از فارابی به بعد ببینیم. بنابراین دین نمایشگر راه دست یافتن به حقیقت که قابل دسترس برای مؤمن ساده و بی‌پیرایه است شناخته می‌شود؛ وقتی دین با فلسفه مقایسه می‌شود به عنوان صورتی از حقیقت تصور می‌شود، گرچه شاید از لحاظ کیفیت تعقلی ضعیف‌تر باشد. در قسمت دوم مقاله مفهوم، ماهیت و خاستگاه‌های فلسفه اسلامی به بحث تطور معنایی واژه‌های فلسفه و حکمت در مسیر حکمت مشاء ، حمله غزالی به حکمت مشاء و نسبت عقل و وحی در نزد فلاسفه اسلامی پرداخته می‌شود: