البته اکراه در مباحث مدنی دارای احکام و آثار بسیاری است که ما اینک در مقام بیان آن نیستیم. نظر به اهمیت این قاعده و بویژه کارآیی آن، مفاهیم، مستندات، قلمرو و کار برد آن در مباحث زیر مورد بررسی قرار میگیرد. اکراه از مادهی کره (به فتح و ضم اوّل و سکون ثانی) است. هر چند اهل لغت تصریح کردهاند که کره (به فتح) مفهومی غیر از کره (به ضم) در بر دارد. • در لسان العرب به نقل از فرّاء ، از لغویین و نحویین بزرگ، گفته شده است: الکره بالضم ما اکرهت نفسک علیه و بالفتح ما اکرهک غیرک علیه. تقول: جئتک کرها و ادخلتنی کرها کره (با ضمه)؛ آنچه نفس تو از آن کراهت دارد. کره (با فتحه)؛ آنچه که دیگری تو را بر آن وادار میکند. ۱.
۱ - واژه اکراه در قرآن کاربرد واژه اکراه در آیات قرآن کریم نیز مؤیدی بر تفکیک مورد نظر اهل لغت است؛ چرا که در قرآن مجید این کلمه، هم به فتح و هم به ضمّ وارد شده و هر کدام همان معنای مورد نظر لغویین را در بر دارند. • در سورهی آل عمران آمده است: ( اَ فَغَیْرَ دِینِ اللّٰهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ اَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْاَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ اِلَیْهِ یُرْجَعُونَ ) آیا جز دین خدا میجویند و حال آنکه هر که و هر چه در آسمانها و زمین است خواه و ناخواه او را گردن نهادهاند و همه به سوی او بازگردانده میشوند. • در سورهی بقره میخوانیم: ( کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ ) .
بنا بر آنچه برخی مفسّرین قرآن نوشتهاند، در این آیه مصدر «کره» به جهت مبالغه ، جایگزین اسم مفعول «مکروه» شده است. البته این اجبار و واداشتن باید مقرون به قهر و جبر باشد. • اکثر اهل لغت در این خصوص مینویسند: و اکره فلانا علی امرای حمله علیه قهرا فلانی را بر امری اکراه کردند؛ یعنی او را به نحو قهر و اجبار بر آن کار وادار نمودند. ۱.
۲ - اکراه در اصطلاح فقها اکراه از آن دسته کلماتی است که معنای لغوی آن با مفهوم اصطلاحیاش چندان تفاوتی ندارد. صرف نظر از قیود، شرایط و اوصافی که فقها برای اکراه و تحقق آن بر شمردهاند، معنای اصطلاحی این کلمه نزد فقها همان معنا و مفهوم مورد نظر اهل لغت است؛ یعنی، اکراه عبارت است از واداشتن دیگری به کاری که بدان مایل نیست؛ در صورتی که همراه با تهدید باشد. از جملهی این تعاریف میتوان به موارد زیر اشاره کرد. و یکون المکره یخاف خوفا علیه دلالة انّه ان امتنع من قول ما امر به یبلغ به الضرب المؤلم او اکثر منه او اتلف نفسه.
اکراه آن است که شخصی اسیر دست کسی شود که قادر بر مخالفت با او نباشد؛ خواه سلطان ، سارق یا هر غلبه کنندهای باشد و شخص مکره هراس داشته باشد که اگر مخالفت ورزد، مورد ضرب شدید یا بالاتر از آن قرار گرفته یا کشته میشود. بدون اینکه اهلیت کار و یا خطاب را از او بگیرد. از جمله اینکه اکراه فعلی است که به کسی تحمیل شود؛ به گونهای که رضای شخص تهدید شده از بین رفته باشد. نویسندهی مزبور، در تعریفی دیگر که تعدادی از شرایط تحقق اکراه را نیز در بر دارد چنین مینویسد: اکراه تهدید شخصی است از سوی دیگری به تحمیل شکنجه و آزار جسمی یا روحی؛ به گونهای که یک شخص عاقل برای دفع آن شکنجه و آزار از خود، اقدام به انجام عمل مورد نظر تهدیدکننده بنماید؛ مشروط بر اینکه شخص اکراه شده ظنّ غالب داشته باشد که در صورت امتناع و مقاومت ، در معرض شکنجه و آزاری که بدان تهدید شده قرار خواهد گرفت.
منبع: لسان العرب، ج۱۳، ص۵۳۴، ذیل ماده کره · تاج العروس، ذیل ماده کره · صفوة التفاسیر، ج۱، ص۲۱۴ · بقره/سوره۲، آیه۲۱۶ · صفوة التفاسیر، ج۱، ص۱۳۷- ۱۳۹ · ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب · شیخ انصاری، مکاسب، ص۱۱۹ · ج۸، ص۳۳۰ · کتاب الامّ، ج۳، ص۲۳۶ · المبسوط، ج۲۴، ص۳۸ · التشریع الجنایی الاسلامی، ج۱، ص۵۶۳ · الخضری بک، اصول الفقه، ص۱۰۶
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
