قاعده اکراه (قواعد فقه): موضوع تهدید قاعده اکراه

این موضوع در چند جهت مورد بررسی قرار میگیرد: ۶. ۱ - تهدید شخص مکره تهدید اکراه کننده متوجه نفس ، تمامیت جسمی یا عرض و حیثیت و یا مال شخص باشد. پیش از این گفته شد، اکراه مورد نظر در امور جزایی، اکراه ملجی است که در آن خوف تلف نفس یا عضو و یا ایراد ضرب منتهی به مرگ و یا حبس بلند مدت وجود دارد. مشروط بر اینکه میزان خسارات مالی یا ارزش مالی که تهدید به اتلاف شده قابل اغماض و چشم پوشی نباشد. مقدار معینی از مال ممکن است برای کسی قابل اغماض باشد؛ اما همان میزان احتمال دارد برای دیگری مال هنگفتی تلقی شده، برای وی از ارزش بالایی برخوردار باشد. بنابراین، قضیه جنبه ی موضوعی به خود گرفته، از شخصی به شخص دیگر متفاوت است. هرچند میزان خسارت احتمالی بسیار زیاد باشد. بنابراین هیچ کس نمی‌تواند به استناد تهدید به اتلاف مال و ایراد ضرر و زیان مالی، دست به ارتکاب فعل حرام بزند؛ چرا که موضوع تهدید و اکراه، اشخاص هستند نه اموال. عده‌ای از فقهای این مذهب از این قاعده ی کلی و مذهب خود عدول کرده، عذر اکراه در موردی را که متهم تهدید به ضرر و زیان مالی شده است قابل طرح و پذیرش دانسته‌اند. این گروه، خود در میزان خسارت احتمالی و ارزش مالی که تهدید به تلف شده دچار اختلاف نظر شده‌اند. • نظر امامیه باور فقهای امامیه بر این است که برای صحت استناد به تهدیدات به عمل آمده علیه اموال در اکراه، نصی در دست نیست. ۶. ۲ - تهدید شخص ثالث هر چند غالبا تهدید اکراه کننده متوجه خود مکره است اما گاهی ممکن است شخص ثالث را مورد تهدید قرار دهد. فقها در خصوص این مساله و تحقق اکراه در آن، اظهار نظرهای متعددی کرده‌اند. • باور اهل سنت در این مورد اجمال آن اینکه در مذهب مالکی با وجود تردد و اضطرابی که در این خصوص وجود دارد، اعتقاد بر این است که تهدید به ایراد ضرب یا شکنجه و آزار و یا قتل غیر نیز مطلقا می‌تواند اکراه تلقی شود. شافعیه و گروهی از فقهای حنفی نیز بر همین باورند و تهدید غیر را برای تحقق و تاثیر اکراه کافی می‌دانند. حسب اعتقاد فقهای مذهب حنبلی ، چنانچه تهدید علیه پدر و فرزند مکره باشد می‌توان قائل به تحقق اکراه شد. • دلیل اعتقاد این گروه حنفی در مقابل، گروهی از فقهای حنفی تهدید شخص ثالث را به هیچ وجه در تحقق اکراه مؤثر نمی‌دانند. مانند فرزندان و همسر او و هر کس که ورود زیان بر او به منزله زیان بر اوست.» • اصولی بودن این دیدگاه دیدگاهی که تهدید شخص ثالث را نیز برای تحقق اکراه کافی می‌داند، دیدگاهی اصولی و منطقی است؛ چرا که اگر ملاک، توانایی و قدرت مقاومت جسمی و روانی مکره باشد باید پذیرفت که در مواردی، تهدید علیه یکی از خویشان وی، چنان وضعیت روانی وی را دچار اختلال، اضطراب و پریشانی می‌کند و چنان توانایی مقاومت روانی را از وی می‌گیرد که بی اختیار به سوی انجام عمل مورد نظر اکراه کننده سوق داده می‌شود؛ حتی ممکن است در مواردی شخص از درجه‌ای از شجاعت و شهامت اخلاقی برخوردار باشد که تهدید علیه خود را تحمل کرده، به اکراه کننده پاسخ موافق ندهد؛ اما همین شخص ممکن است چنان پیوند عاطفی با دیگری داشته باشد که کوچک‌ترین تهدیدی علیه سلامت وی برایش غیر قابل تحمل باشد. النهایه، می‌توان دایره ی اشخاص ثالث را‌اندکی تضییق نمود و به خویشاوندان نزدیک محدود ساخت. محدودیتی که بیشتر فقها قائل به آن هستند. منبع: التشریع الجنایی الاسلامی، ج۱، ص۵۶۷ · جواهر الکلام، ج۳۲، ص۱۲ · مصادر الحق، ج۳، ص۱۹۲ · ج۳، ص۵۸۰ · وسیلة النجاة، ج۲، ص۱۲