قاعده جَبّ (مقاله‌سوم): مفاد

جبّ در لغت در معنای قطع و بریدن به کار رفته است. چنان‌که گذشت، رویکرد قاعده، امتنان و احسان و تشویق و ترغیب کافران به پذیرش اسلام است، از این‌رو، به‌طور اجمال هر فعل یا گفتار و یا اعتقادی که در اسلام، ضرر یا عقوبتی بر آن مترتب می‌گردد، آن زیان و کیفر از مسلمانی که در حال کفر مرتکب آنها شده، برداشته شده است. بنابراین، اسلام رابطه میان کافر و آن اعمال را قطع می‌کند، به گونه‌ای که گویی این اعمال از او صادر نشده است. ۲. ۱ - حقوق اللّٰه حقوق اللّٰه یا در قلمرو حدود و تعزیرات است و یا در قلمرو عبادات . گناهانی که موجب حد یا تعزیر است، پس از اسلام آوردنِ مرتکب شونده آنها حدّ یا تعزیر بر او جاری نمی‌شود، مانند ارتکاب زنا یا لواط و یا آمیزش با همسر در حال حیض که دو بزه نخست موجب حد و سوم موجب تعزیر است. عبادت‌هایی که ترک آنها موجب قضا و یا افزون بر آن، موجب کفّاره می‌شود، از قبیل نماز ، روزه و حج ، بر کافری که مسلمان شده، نه قضای آن واجب است و نه کفّارۀ آن بر عهدۀ او خواهد بود. ۲. ۲ - حقوق مشترک حقوق مشترک میان خدا و بندگان، مانند زکات و خمس . به تصریح جمعی این قسم نیز مشمول قاعدۀ جبّ و از کافر ساقط است. ۲. ۳ - حقوق الناس حقوق الناس ، از قبیل دیون، ضمان مال غصبی و مال تلف کرده. این نوع حقوق دو گونه است: حقوقی که آثار مترتب بر آن به حکم عقل و عقلا است و حقوقی که آثار آن به حکم شرع م. ب.. گونۀ نخست، مانند مثال‌های یاد شده، پس از پذیرش اسلام نیز بر ذمّۀ کافر باقی است و ساقط نمی‌شود، زیرا آثار این‌گونه حقوق از ناحیۀ اسلام مترتب نشده است تا با اسلام آوردن ساقط گردد. بنابراین، کافر پس از مسلمان شدن نیز باید بدهی‌های در حال کفر خود را ادا کند، چنان‌که باید خسارت تلف کردن مال دیگری و یا غصب مال او را بپردازد. گونۀ دوم، مانند ثبوت قصاص به سبب قتل عمدی یا ثبوت دیه بر عاقله در قتل خطایی ، آیا با پذیرفتن اسلام، قصاص از جانی و دیه از عاقله ساقط می‌شود یا نه‌؟ مسئله اختلافی است. ۲. ۴ - عقود و ایقاعات عقود و ایقاعات، مانند بیع ، ازدواج و طلاقِ انجام داده در حال کفر، مشمول قاعده و محکوم به صحّت است، هرچند فاقد بعض شرایط صحّت در اسلام باشد. ۲. ۵ - اسباب شرعی پدید آمده در حال کفر اسباب شرعی پدید آمده در حال کفر، مانند اسباب موجب وضو ، همچون خوابیدن و موجب غسل ، همچون جنابت و موجب غَسل (شستن) مانند ملاقات عین نجس و موجب حرمت ازدواج ، همچون شیر خوردن و دامادی. در اینکه قاعدۀ جبّ این‌گونه اسباب را نادیده می‌گیرد و در نتیجه پس از پذیرش اسلام اثری بر آنها مترتب نمی‌شود یا آنها را دربر نمی‌گیرد و یا میان اسباب تفصیل داده می‌شود و قاعده شامل شرایط صحّت، مانند طهارت برای نماز، همچنین اضافات تکوینی پدید آمده به سبب رضاع ، مانند مادر و خواهر رضاعی نمی‌شود، احتمالات مختلفی مطرح است. منبع: العناوین الفقهیه، ج۲، ص۴۹۵-۵۰۱