دکترین
قاعده لوث و قسامه (قواعد فقه): معنا و مفهوم قسامه
در این مبحث، مفهوم قسامه از منظر لغوی و اصطلاحی بررسی میشود و دیدگاههای فقیهان مذاهب مختلف درباره تعریف و ماهیت آن تبیین میگردد. همچنین کیفیت اجرای قسامه، نقش مدعی و مدعیعلیه در ادای سوگند ، جایگاه اولیای دم و شرایط مشارکت اشخاص در قسامه، از جمله مسائل مورد بحث در این بخش است. افزون بر این، برخی پرسشهای فقهی مرتبط با قسامه، مانند لزوم سوگند مدعی و امکان مشارکت زنان در قسامه، با استناد به روایات و آرای فقها بررسی میشود. ۱.
۱ - واژه قسامه قسامه در لغت ، مصدر است و به معنای قسم یاد کردن است. زحیلی، وهبة، الفقه الاسلامی و ادلّته، ج۷، ص۵۸۰۵. در اصطلاح بعضی از فقیهان، اسم سوگندهایی است که بر اولیای دم تقسیم میشود. به هر تقدیر، اسمی است غیر مصدری که جایگزین مصدر شده است. گفته میشود: «اقسم، اقساما و قسامة»؛ کتاب او به نام مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المحتاج معروف است و تألیفات دیگری نیز دارد.) و هی بفتح القاف: اسم الایمان تقسّم علی اولیاء الدم ماخوذة من القسم و هو الیمین و قیل اسم الاولیاء قسامه به فتح قاف نام سوگندهایی است که بر اولیای دم تقسیم میشود و از قسم که همان سوگند است اخذ شده است و گفته شده: قسامه، نام اولیایی است که برای اثبات قتل بر مدعی علیه سوگند ادا میکنند.
سپس میگوید: «نخستین کسی که در جاهلیت با قسامه به داوری نشست، ولید بن مغیره بود و اسلام آن را تقریر و تثبیت نمود. از این رو برخی او را نخستین کسی دانستهاند که به قسامه عمل کرده است». شربینی، محمد بن احمد، مغنی المحتاج، ج۵، ص۳۷۸. ۱.
۲ - تعریف قسامه در نزد حنفیها، قسامه عبارت است از ادای ۵۰ سوگند متعدد در دعوی قتل که توسط ۵۰ مرد اقامه میشود. از نظر حنفیها، اهل محلهای که مقتول در آنجا یافت شد، ۵۰ نفر را انتخاب میکنند که قسم بخورند تا تهمت از متهم رفع شود. هر یک از آنان سوگند میخورد که: «به خدا، او (متهم) آن شخص را نکشته و ما نمیدانیم قاتل کیست.» اگر چنین سوگند یاد کنند، دیه بر آنها ثابت است. سوگند از سوی اولیای دم برای اثبات قتل علیه جانی اقامه میشود.
هر یک از آنان (۵۰ نفر) میگوید: «به خدایی که غیر از او خدایی نیست، جانی ضربه زد و فلانی مرد، یا به درستی که فلانی، فلانی را کشت.» چنانچه بعضی از اولیای دم از ادای سوگند خودداری کنند، افراد باقی مانده از اولیای دم، تعداد قسم باقی مانده را خواهند خورد؛ اما اگر همه اولیای دم نکول کردند یا اینکه قتل لوث نبود (نه قرینه ظاهری در خصوص قاتل وجود دارد و نه عداوت ظاهری)، زحیلی، وهبة، الفقه الاسلامی و ادلّته، ج۷، ص۵۸۱۴. قسم به متهم ارجاع میشود.
در این صورت، بستگان وی ۵۰ سوگند مبنی بر برائت متهم میخورند؛ ولی چنانچه متهم، بستگان « عاقله » نداشته باشد، متهم ۵۰ سوگند خورده و از مسئولیت بری خواهد شد. رأی مشهور فقهای شیعه با نظر اخیر- با کمی اختلاف- موافق است. هم چنانکه از قول فقهای اهل سنت (غیر از حنفیه) گفته شد، چنانچه قتل لوث نبود، قسامه به متهم ارجاع میشود که این نظریه با نظریه فقهای شیعه موافق نیست. فقهای شیعه به اتفاق، نظر دارند که قسامه برای قتل همراه با لوث است و در غیر از مورد لوث جایی ندارد. به استناد مواد ۲۴۴، ۲۴۷ و ۲۴۸ قانون مجازات اسلامی ، (این مواد در سال ۱۳۸۰ ش. اصلاح شده است؛ نک: آخر همین فصل). نظریه فوق در سیستم حقوق کیفری ایران نیز پذیرفته شده است. در اینجا دو پرسش مطرح مىشود: ۱.
۳ - سوگند شاکی یا متهم آیا شاکی قتل یا متهم به قتل، خود نیز باید سوگند بخورد؟ در پاسخ باید گفت که نظر فقها در این مسئله مختلف است. از شرح لمعه استفاده میشود که لازم است مدعی نیز سوگند یاد کند و نمیتوان به سوگند دیگران، بدون سوگند مدعی اکتفا کرد. علّامه در قواعد و فخر در ایضاح ، اکتفا به سوگند دیگران را از سوگند مدعی، مورد اشکال قرار داده است. فخر میگوید: منشا اشکال آن است که از یک طرف اکتفا به سوگند دیگران برای اثبات حق مدعی، خلاف اصل است و از طرف دیگر، شارع مقدس در خصوص قسامه از ادای سوگند توسط دیگران منع نفرموده و آن را اجازه هم داده است.
به هر حال، ایشان هیچ کدام از دو وجه را ترجیح نداده است. روایات وارده در این مسئله لسان واحد ندارند؛ مستفاد از برخی روایات آن است که بستگان و خویشاوندان لازم است ادای سوگند کنند؛ بر مدعى لازم است ۵۰ نفر را بیاورد که سوگند یاد کنند که فلانى، فلانى را به قتل رسانده است.» ظاهر این است که سوگند متوجه کسانى است که مدعى، آنان را مىآورد؛ نه خود وى. از برخى روایات دیگر استفاده مىشود که مدعیان سوگند یاد مىکنند؛ مانند روایت « مسعود بن زیاد » که امام صادق (علیهالسلام) فرمود: پدر من مىفرمودند: اگر مدعیان دم، اقامه بینه بر قتل مقتول نکنند و سوگند نیز ادا ننمودند، متهمین ۵۰ بار سوگند یاد میکنند که ما او را به قتل نرساندهایم و قاتل او را نمیشناسیم.
مقتضای جمع بین روایات این است که هر دو وجه جایز باشد؛ یعنی مدعی، هم میتواند با بستگانش ادای سوگند نماید و هم میتواند سوگند نخورد و فقط به سوگند قوم و بستگان خود اکتفا نماید؛ هر چند ادای سوگند از طرف مدعی همراه با بستگانش ارجح و اقوی به نظر میرسد. ولی چنانچه حتی یک مرد وجود داشته باشد، زن حق ادای سوگند ندارد؛ هر چند که از شکات باشد. مادّه ۲۴۸ قانون مجازات اسلامی و تبصرههای آن، مطابق این نظریه تنظیم شده است: در موارد لوث ، قتل عمد با ۵۰ قسم ثابت میشود و قسمخورندگان باید از خویشان و بستگان نسبی مدعی باشند و در مورد آنها رجولیت شرط است.
تبصره ۱- مدعی و مدعی علیه میتوانند، حسب مورد یکی از قسمخورندگان باشند.
تبصره ۲- چنانچه تعداد قسمخورندگان کمتر از ۵۰ نفر باشند، هر یک از قسمخورندگان مرد میتواند بیش از ۵۰ قسم بخورد، به نحوی که ۵۰ قسم کامل شود.
تبصره ۳- چنانچه هیچ مردی از خویشان و بستگان مدعی برای قسامه وجود نداشته باشد، مدعی میتواند ۵۰ قسم بخورد؛ هر چند زن باشد. از نظر حنفیه ، قسامه برای نفی اتهام از مشتکیعنه است؛ در حالی که از نظر سایر فقها (چه شیعه و چه سنی )، قسامه ابتداء برای اثبات اتهام است و چنانچه انجام نشد، مشتکیعنه میتواند برای نفی اتهام بدان تمسک کند.
موارد مرتبط 35
آرای مرتبط 14
-
رأی
هماستناد
موارد پرداخت دیه از بیت المال
ماده 244 قانون مجازات اسلامی
-
رأی
هماستناد
مطالبه دیه از بیت المال
ماده 244 قانون مجازات اسلامی
-
رأی
هماستناد
تقاضای پرداخت دیه صدمات بدنی از بیت المال
ماده 244 قانون مجازات اسلامی
-
رأی
هماستناد
تقاضای پرداخت دیه صدمات بدنی از بیت المال
ماده 244 قانون مجازات اسلامی
-
رأی
هماستناد
مطالبه دیه از بیت المال
ماده 244 قانون مجازات اسلامی
-
رأی
هماستناد
چون رابطه سببیت بین مرگ بر اثر بیماری قلبی با نزاع ثابت نیست، اتهام قتل احراز نمیشود
ماده 248 قانون مجازات اسلامی
-
رأی
هماستناد
نحوه صدور حکم در فرض تجدیدنظرخواهی محکوم علیه
قانون مجازات اسلامی جدید و رعایت تبصره یک ماده 244
-
رأی
هماستناد
صدور حکم به پرداخت دیه از بیت المال در فرض حدوث لوث در اتهام قتل عمدی
ماده 244 قانون مجازات اسلامی عمل می شد چنانچه حضور متهم در صحنه قتل محرز ش
-
رأی
هماستناد
نحوه صدور حکم در فرض تجدیدنظرخواهی محکوم علیه
قانون مجازات اسلامی جدید و رعایت تبصره یک ماده 244
-
رأی
هماستناد
صدور حکم به پرداخت دیه از بیت المال در فرض حدوث لوث در اتهام قتل عمدی
ماده 244 قانون مجازات اسلامی عمل می شد چنانچه حضور متهم در صحنه قتل محرز ش
-
رأی
هماستناد
موارد پرداخت دیه از بیت المال
ماده 244 قانون مجازات اسلامی موارد شمول پرداخت دیه از بیت المال ناظر به قت
-
رأی
هماستناد
تجویز اعاده دادرسی در پرونده قتل عمدی به دلیل نقص در قسامه و عدول سوگند خورنده در دیوان عالی کشور
ماده 248 قانون مجازات اسلامی سابق
-
رأی
هماستناد
تأثیر تکرار رفتار و اشتهار در تحقق بزه دایر کردن مرکز فساد
به استناد تبصره 1 ماده 242 ناظر به ماده 244 قانون مجازات اسلامی 1391 متهم را به تحمل هفتاد و چهار ضربه شلاق ت
-
رأی
هماستناد
تأثیر تکرار رفتار و اشتهار در تحقق بزه دایر کردن مرکز فساد
به استناد تبصره 1 ماده 242 ناظر به ماده 244 قانون مجازات اسلامی 1391 متهم را به تحمل هفتاد و چهار ضربه شلاق ت
نظریات مشورتی 8
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
مرجع صالح رسیدگی به جرم قوادی
ماده 244 قانون مجازات اسلامی
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
نظر مشورتی 7/387 مورخ 1379/01/22 اداره کل حقوقی قوه قضائیه درخصوص دامنه شمول قسم به عنوان دلیل اثبات جرم با اصلاحات و الحاقات بعدی
قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 : ماده 244
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
نظر مشورتی 7/97/3149 مورخ 1398/04/01 اداره کل حقوقی قوهقضائیه در خصوص تعریف و شرایط تحقق جرم قوادی و ارتباط آن با سایر جرایم با اصلاحات و الحاقات بعدی
ماده 244 قانون مجازات اسلامی 1392 محکوم خواهد شد
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
نظر مشورتی 7/6661 مورخ 1382/08/12 اداره کل حقوقی قوه قضائیه در خصوص عدم پرداخت دیه با توجه به تمکن مالی عاقله در مدت زمان تعیین شده و نحوه دریافت آن ، همچنین تعیین مرجع و محل پرداخ
ماده 244 قانون مجازات اسلامی» و «ماده 13 قانون به کارگیری سلاح توسط ماموری
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
نظر مشورتی 7/17 مورخ 1364/03/07 اداره کل حقوقی قوه قضائیه درخصوص شرکت ولی صغیر مجنی علیه در قسامه با اصلاحات و الحاقات بعدی
ماده 248 قانون مجازات اسلامی مصوب 8/5/1370 جایگزین آن شد
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
نظریه مشورتی شماره 7/97/3149 مورخ 1398/04/01
ماده 244 قانون مجازات اسلامی 1392 خواهد بود
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
نظریه مشورتی شماره 7/95/1643 مورخ 1395/07/11
مواد 244 و 255 و260 و 312 و 313 و 332 قانون مجازات اسلامی سابق
-
نظریهٔ مشورتی
هماستناد
منظور از خویشاوند و بستگان در قسامه
به موجب متن ماده 248 قانون مجازات اسلامی 1370
نشستهای قضایی 1
-
نشست قضایی
هماستناد
پیشنهاد مجازات جایگزین حبس توسط دادستان
قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 و ماده 244
مواد مرتبط 2
-
اصلاح
از این صفحه
ماده 244 — قانون مجازات اسلامی
مواد 244، 247 و 248 قانون مجازات اسلامی
-
مبتنی بر
از این صفحه
ماده 248 — قانون مجازات اسلامی
ماده 248 قانون مجازات اسلامی
مقرراتِ مرتبط 2
-
بخشنامه
هماستناد
بخشنامه در خصوص ضرورت دقت و بهره گیری از ظرفیت قوانین و مقررات مربوط به پرداخت دیه
ماده 244 قانون مجازات اسلامی» و «ماده 13 قانون بکارگیری سلاح توسط مامورین
-
بخشنامه
هماستناد
بخشنامه درخصوص ضرورت دقت و بهره گیری از ظرفیت قوانین و مقررات مربوط به پرداخت دیه با اصلاحات و الحاقات بعدی
ماده 244 قانون مجازات اسلامی» و «ماده 13 قانون بکارگیری سلاح توسط مامورین
دکترین 6
-
مقاله
هماستناد
ملاحظات بیمه ای در هنگام صدور حکم — ایراد شرکت بیمه بر ذینفع نبودن
قانون مجازات اسلامی منسوخ و ماده 248
-
مقاله
هماستناد
ملاحظات بیمه ای در هنگام صدور حکم — علی ایحال دادگاه ب
قانون مجازات اسلامی منسوخ و ماده 248
-
مقاله
هماستناد
ملاحظات بیمه ای در هنگام صدور حکم — علی ایحال دادگاه ب
قانون مجازات اسلامی منسوخ و ماده 248
-
مقاله
هماستناد
در اینجا دو پرسش مطرح می شود — از نظر امام خمینی
ماده 248 قانون مجازات اسلامی
-
مقاله
هماستناد
در اینجا دو پرسش مطرح می شود — ماده ۲۴۸ قانون مجازات اسلامی و تبصره
ماده 248 قانون مجازات اسلامی
-
مقاله
هماستناد
در اینجا دو پرسش مطرح می شود — ماده ۲۴۸ قانون مجازات اسلامی و تبصره
ماده 248 قانون مجازات اسلامی
نکتههای مرتبط 2
-
هماستناد
ضرورت دقت و بهره گیری از ظرفیت قوانین و مقررات مربوط به پرداخت دیه به خصوص قانون بکارگیری سلاح توسط مامورین نیروهای مسلح در موارد ضرورت مصوب 1373، قانون بیمه اجباری مسئولیت مدنی دا
ماده 244 قانون مجازات اسلامی» و «ماده 13 قانون بکارگیری سلاح توسط مامورین
-
هماستناد
ضرورت دقت و بهره گیری از ظرفیت قوانین و مقررات مربوط به پرداخت دیه به خصوص قانون بکارگیری سلاح توسط مأمورین نیروهای مسلح در موارد ضرورت مصوب 1373، قانون بیمه اجباری مسئولیت مدنی دا
ماده 244 قانون مجازات اسلامی» و «ماده 13 قانون بکارگیری سلاح توسط مامورین
فقط پیوندهایی که متنشان در بانک است، با شاهد از خودِ متن — نه شباهتِ آماری. عنوانِ بدونِ متن ساخته نمیشود.
