قاعده نفی عسر و حرج (قواعد فقه)

قاعده نفی عسر و حرج از قواعد بنیادین فقه امامیه است که بر پایهٔ آیات قرآن ، روایات و حکم عقل، هر تکلیف مشقت‌بار و طاقت‌فرسا را از حوزهٔ شریعت نفی می‌کند و بر آسان‌گیری و رفع تنگنا از مکلفان تأکید دارد. فقها در تبیین ماهیت این قاعده دیدگاه‌های گوناگونی ارائه کرده‌اند؛ در قلمرو فقهی، بحث مهمی دربارهٔ شمول قاعده نسبت به عبادات، احکام عدمی و نیز تمایز میان رخصت و عزیمت شکل گرفته است و بسیاری از فقها معتقدند لا حرج تنها الزام حکم را برمی‌دارد نه اصل مشروعیت آن را. این قاعده در تعارض با لا ضرر نیز جایگاه ویژه‌ای دارد و غالب فقها هر دو را قواعدی امتنانی و هم‌عرض می‌دانند که در صورت تزاحم ، باید به احکام اولیه رجوع شود. در حقوق ایران ، قاعده نفی عسر و حرج به‌ویژه در مادهٔ ۱۱۳۰ قانون مدنی دربارهٔ طلاق زوجه متجلی شده و به دادگاه اجازه می‌دهد در صورت اثبات مشقت شدید، شوهر را به طلاق اجبار یا به اذن حاکم شرع اقدام به طلاق کند.