دکترین
قرآن و تئوری تحول: فلسفه‌های طبیعی تکامل
گروه‌هایی که تا کنون بررسی شد، به نوعی طرف‌دار خداشناسی دینی و عقلی بودند و تا حدودی، بعضی از آن‌ها به فکر نجات دادن کتاب مقدس از این مهلکه بودند؛ ولی در جامعه‌ی مغرب زمین، تفسیرهای دیگری نیز پدیدار شد که به کلی به تخطئه‌ی خداشناسی دینی می‌پرداخت؛ هاکسلی، با در افتادن با برهان اتقان صنع ، انسان را محصول نیروهای بی‌هدف دانست. در باره‌ی ارتباط تئوری تکامل با آیات قرآن، این سؤال مطرح می‌شود که آیا می‌توان نظریه‌ی ترانسفورمیسم را بر آیات مربوط به پیدایش انسان منطبق کرد؟
آیا انسان دارای خلقتی اشتقاقی است؟ آیا آیات قرآن به اشتقاق انسان از جان‌داران گذشته دلالتی دارند یا اینکه از قرآن خلقت مستقل انسان فهمیده می‌شود؟ برخی از متفکران بر این باورند که پاره‌ای از آیات، ظهور در خلقت اشتقاقی انسان دارند و به طور نسبتاً صریح بر تئوری تکاملی دلالت می‌کنند. اینک به توضیح روی کردها و رهیافت‌های این متفکران خواهیم پرداخت. این مخالفت به ممالک اسلامی نیز سرازیر شد و مسئله‌ی تغییر تدریجی انواع یا ترانسفورمیسم، مخالف اعتقادات دینی جلوه‌گر شد و از اعتقادات اساطیریِ تلقینیِ تورات راجع به خلقت انسان تاثیر شدید پیدا کرد؛ در حالی که در قرآن، مسئله‌ی خلقت تدریجی موجودات، به‌عنوان یکی از نوامیس مسلّمه‌ی دستگاه آفرینش یاد شده است و انکار اصل پیوستگی کلیّه‌ی موجودات و دفاع از مندرجات تحریف شده‌ی تورات مهر باطله‌ای است که بر حقّانیّت دین خود می‌زنیم».
مؤلف، در بخش اول کتاب خود به قراین و شواهدی بر تطوّر انواع دست زده و سه نمونه‌ی تشریحِ تطبیقی، جنین‌شناسی و دیرینه‌شناسی را بررسی کرده است. وی در بخش دوم کتاب، آیات مربوط به خلقت انسان و سایر موجودات را بررسی کرده و به سه مسئله‌ی اساسی ذیل پرداخته است:
الف) آیا مفهوم انسان و آدم در قرآن یکی است؟
ب) آیا از نظر قرآن، انسان خلقت جداگانه‌ای دارد؟
ج) خلقت آدم با چه مقدمه‌ای صورت گرفته است؟ چکیده‌ی دیدگاه ایشان بدین شرح است: نظریه‌ی ترانسفورمیسم ، یعنی تغییر تدریجی صفاتِ گونه‌ها از طرف بعضی از علمای اسلام اظهار شده است.
خلقت خاص مستقل انسان، افسانه‌ای است که از اخبار مجعول تورات و تلقین اسرائیلیات راجع به خلقت انسان در میان متفکران و مفسران قرآن شایع شده است. قرآن، تنها کتاب آسمانی دست نخورده‌ای است که در دست بشر باقی مانده است و مندرجاتش جز بر علم و حقیقت و مصلحت مبتنی نیست؛ و نباید اسلام پاک را که هدفش پرورش استعدادهای بشر برای آشنایی بیش‌تر به حقایق کاینات و وصول به کمال و سعادت ابدی است، مجموعه‌ای از خرافات معرفی نمایند. مسئله‌ی تکامل تدریجی و پیوستگی موجودات زنده، یکی از مواردی است که در باره‌ی آن هیچ اختلاف و تناقضی میان بیان قرآن و مراتب قطعی علمی امروز وجود ندارد.
در قرآن، کلمه‌ی انسان فقط به مفهوم عام ذکر شده و لفظ آدم، جز به‌عنوان اسم خاص به کار برده نشده است؛ مانند آیه‌ی ۳۹ سوره‌ی نجم (وَ اَنْ لَیْسَ لِلْاِنْسانِ اِلاّ ما سَعی)؛ و آیه‌ی (وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْکُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ). و این که کلمه‌ی آدم به الف و لام مسبوق نشده است، دلیل بر این است که اسم خاص م. ب.. آیه‌ی ۳۳ سوره‌ی آل‌عمران می‌فرماید: (اِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ اِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ)؛ همانا خداوند آدم و نوح و آل‌ابراهیم و آل‌عمران را بر جهانیان برگزید.
برگزیدن هر فرد، از میان جمع و جمعیت‌های هم‌سان و هم نوعِ او صورت می‌گیرد؛ پس وضع آدم، همانند نوح و سایر انبیا چنین است که از میان همنوعان خویش که از نظر جسمی و وضع زندگی مثل او بوده‌اند، برخاسته و برگزیده شده است. از آیه‌ی ۳۳ سوره‌ی آل‌عمران و آیات دیگر استنباط می‌شود که آدم از میان انسان‌های هم زمانش به‌واسطه‌ی برخورداری‌اش از علم و تکالیف الهی، برگزیده شده است؛ پس زندگیِ بشر دارای دو دوره است: یک دوره‌ی قدیمی که صحبت از چند میلیون سال از اوایل خلقت انسان است.
در این دوره، بشر فقط شکل و هیکل انسانی را داشته اما هنوز دارای تشخیص و تمییز نشده است؛ بنابراین، غیر مسئول بوده است؛ دوره‌ی دوم از زندگی بشر، با انتخاب آدم شروع می‌شود. انسان در این دوره به واسطه‌ی قدرت تشخیص و اختیار، مسئول و مکلف می‌گردد. هیچ‌جای قرآن بر این نکته که آدم اولین فرد از انسان بوده تصریح و اشاره نشده است؛ بلکه آیاتی وجود دارد که آدم را یکی از افراد انسان معرفی می‌کند که پیش از وی با او می‌زیسته‌اند. خلقت تدریجی انسان، از آیه‌ی ۱۱ سوره‌ی اعراف به‌دست می‌آید.
خداوند در این آیه می‌فرماید: (وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِ آدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ اِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّاجِدِینَ)؛ ما شما راآفریدیم و سپس شما را شکل دادیم و سپس فرشتگان را گفتیم که آدم را سجده کنید؛ پس سجده کردند غیر از شیطان که از سجده کنندگان نبود. نکات ذیل را می‌توان از آیه‌ی مذکور استفاده کرد:
الف) معنای کلمه‌ی خلق ، ایجاد و تشکیل چیزی از چیز دیگر که قبلا وجود داشته است م.
ب. و هم چنین از آیه‌ی ۷ سوره‌ی سجده که می‌فرماید: (بَدَاَ خَلْقَ الْاِنْسانِ مِنْ طِین) و آفرینش انسان را از گل شروع کردیم؛ صریحاً شروع شدن خلقت انسان از گل و داشتن مراحل و مراتب دیگر به دست می‌آید.
ب) کلمه‌ی ثُمَّ بر ترتیب زمان، یعنی تقدم و تاخر دلالت دارد؛ پس شکل یافتن انسان، مدت‌ها پس از خلقت اولیه صورت گرفته است؛ در نتیجه، پس از خلقت اولیه‌ی انسان از گل و طی مراتب و مدارج گذشته، به هیکل و صورت کامل انسانی تبدیل شده است.
در این مرحله، هنوز آن چیز که باعث تمییز انسان از سایر زندگان است وجود ندارد. از آیات ۳۰ تا ۳۶ سوره‌ی بقره به دست می‌آید که آدم پس از مرحله‌ی شکل‌گیری، مدتی تحت تعلیم الهی قرار گرفته است و خداوند، با علمی که به آدم آموخت، او و نسلش را دارای تمییز و اختیار گردانید و ازاین‌رو مورد آزمایش قرار گرفت. (الَّذِی اَحْسَنَ کُلَّ شَیْء خَلَقَهُ وَ بَدَاَ خَلْقَ الْاِنْسانِ مِنْ طِین• ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَة مِنْ ماء مَهِین• ثُمَّ سَوّاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْاَبْصارَ وَ الْاَفْئِدَةَ قَلِیلاً ما تَشْکُرُونَ) ؛ آن کس که آفرینش هر چیز را نیکو گردانید و خلق انسان را از گل شروع کرد و سپس او را از عصاره‌ای از آب ناچیز قرار داد؛ سپس او را متعادل گردانید و در آن از روح خویش دمید و برای شما گوش و چشم و دل‌ها قرار داد؛ چه‌اندک سپاس می‌گذارید.
خلقت تدریجی و ترتیب تکامل موجودات زنده تا انسان، از کلمه‌ی ثمّ در این آیات که دلالت بر ترتیب و تدریج دارد، قابل اثبات است. آیات قرآن به صراحت نشان می‌دهد که انسان کامل، بلافاصله از گل پدید نیامده است؛ بلکه به امر حکمت‌آمیز الهی، اولین موجود زنده از گل پدید آمده و سپس حیات در سلسله‌ی موجودات، به ترتیب تکاملی آن‌ها سیر کرده تا آن که به انسان رسیده است. آیه‌ی (وَ قَدْ خَلَقَکُمْ اَطْواراً)؛ در حالی که او شما را در خلقت‌های متوالی و متطور آفریده است.
بیش‌تر مفسران موضوع این آیه را به مراحل جنینی انسان مربوط دانسته‌اند؛ ولی این انطباق صحیح نیست؛ بلکه مدلول این آیه به مراحل مقدماتی آفرینش انسان و تغییر و تطور تدریجی موجودات زنده تا پیدایش بشر ارتباط دارد. (اِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) ; همانا مَثَل عیسی نزد خدا، مَثَل آدم است که او را از خاک آفرید؛ سپس او را گفت باش پس همان طور گردید. این آیه نیز بر تئوری تکامل دلالت دارد.
توضیح این مطلب این است که در هر تمثیل و تشبیه، قطعاً وجوه مشترک و مشابهی میان طرفین تمثیل وجود دارد. معرفی هر طرف، موجب شناسانیدن طرف دیگر می‌گردد و آیه‌ی فوق، عیسی و آدم را مورد تمثیل و تشبیه قرار داده است؛ پس سوابق نسلی و زندگی حضرت عیسی که در قرآن مورد اشاره قرار گرفته بر خلقت آدم قابل انطباق است. از مطالعه‌ی آیات در باره‌ی احوال، آثار، زندگی و رسالت حضرت مسیح (علیه‌السّلام) نکات ذیل به دست می‌آید:
الف) مسیح بن مریم (علیه‌السّلام) دارای انساب مشخص و شناخته شده است و به عبارت دیگر، او زاده‌ی نوع بشر و از نسل راهنمایان انسان‌ها بوده است.
ب) با آن که عیسی (علیه‌السّلام) فردی از بشر بود، از نظر بشری، بعضی صفات غیر عادی را نیز دارا بود؛ برای نمونه، مؤید به روح القدس بود.
ج) عیسی از نسل تربیت شده‌ها و تمرین یافتگان دین‌داری و یکتاپرستی بود و در چنین زمینه‌ی مستعد نفسانی است که جلوه‌هایی از نیروی غیر معمولی بشری ظهور و بروز کرده است.
د) با آن‌که عیسی مظهری از صفات روحانی و ملکوتی است، قرآن اصرار دارد تا او را فرد عادی انسان و تابع قوانین بشری معرفی کند تا ادعای غالیان و کفرورزان مردود گردد.
هـ) محبت و عطوفت عیسی (علیه‌السّلام)، نمونه‌ای از نیروهای ملکوتی او بود که با زندگی کوتاه او، راهنمای تمام جهان گردید و با وجود تمام بدعت‌ها و انحرافاتی که در دین مسیح در قرون وسطا به وجود آمد، هنوز هم باقی است. حال که سوابق نسلی و زندگی حضرت مسیح (علیه‌السّلام) روشن گشت، به کلیات از خلقت آدم و برگزیدگی او نیز واقف می‌گردیم. آیه‌ی ۵۹ سوره‌ی آل‌عمران، مربوط به زندگی حضرت عیسی (علیه‌السّلام) و سوابق نسلی اوست و در جواب مسیحیان افراطی که بی پدر به دنیا آمدن عیسی را باور نداشتند و برای مسیح مقام الهی قائل بودند، نازل شده است، پس آدم صفی (علیه‌السّلام) مبدا بصیرت بشری است و برگزیدگی او، بزرگ‌ترین واقعه در آفرینش کاینات و تاریخ تکامل سلسله‌ی موجودات م.
ب.. چنین خلقت و انتخابی عظیم هم قطعاً بدون مقدمه و تهیه‌ی زمینه‌ی مستعد پدید نیامده است؛ البته این دو برگزیده از تمام جهات همانند نبودند، برای نمونه حضرت مسیح به حال نبوت متولد شد؛ ولی حضرت آدم (علیه‌السّلام) در حال بلوغ به این مقام نایل آمد. ایشان در ذیل آیه‌ی (الَّذِی اَحْسَنَ کُلَّ شَیْء خَلَقَهُ وَ بَدَاَ خَلْقَ الْاِنْسانِ مِنْ طِین) می‌فرماید: مراد از انسان، فرد فرد آدمیان نیست تا اشکال شود که خلقت فرد فرد آدمیان از گل نبوده است بلکه مراد نوع آدمی است؛ یعنی مبدا پیدایش نوع انسان، گلی بوده که همه‌ی افراد به آن منتهی می‌شود و به عبارت دیگر، همه‌ی افراد انسان از فردی پدید آمده‌اند که او از گل خلق شده است.
(ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَة مِنْ ماء مَهِین) یعنی سپس نسل انسان را از آبی بی‌مقدار خلق کرد. و این مطلب، قرینه بر این است که منظور از مبدا آفرینش انسان همان اولین فردی است که از گل خلق شده است؛ نه فرد فرد انسان‌ها؛ کلمه‌ی سلاله در این آیه به معنای برگزیده و خلاصه‌ای که از چیزی دیگر گرفته شده است م. ب.. نطفه‌ی مرد را سلاله گویند؛ چون از صلب او گرفته می‌شود و کلمه‌ی مهین از هون گرفته شده که به معنای ضعف و حقارت است و کلمه‌ی ثُمَّ در این‌جا بر بعدیت زمانی دلالت می‌کند.
بلکه از خاک یا گل یا لایه یا زمین (بنا بر اختلاف تعابیر در قرآن) آفریده شده‌اند. این مسئله از ضروریات دین نیست تا منکر آن مرتد شمرده شود؛ گرچه شاید از ضروریات قرآن به شمار آید که نسل حاضر بشر به مردی به نام آدم منتهی است یا فردی از جنس انسان می‌باشد؟ بنابر احتمال دوم، آیا این فرد از جان‌داران دیگری چون میمون تولد یافته است و از طریق تطوّر انواع به وجود آمده یا آن‌که سلسله‌ی توالد و تناسل که در بین انسان‌ها برقرار است، پس از رسیدن به آدم و همسرش منقطع می‌شود و آدم و همسرش از زمین تکون یافته‌اند و از پدر و مادر دیگری متولد نشده‌اند؟
هیچ یک از این چند صورت، ضروری دین اسلام و قرآن کریم نیست و به هر تقدیر ظاهر آیات قرآن همین احتمال اخیر است؛ یعنی از ظاهر قرآن بر می‌آید که نسل حاضر بشر به آدم و همسرش منتهی می‌شود و آن دو از پدر و مادری متولد نشده‌اند بلکه از زمین تکّون یافته‌اند؛ البته آیات قرآنی بیان نکرده‌اند که چگونه آدم از زمین آفریده شده است؟ دفعی بوده یا تدریجی و در زمان طولانی؟ روشن‌ترین آیه در باره‌ی خلقت آدم، آیه‌ی (اِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) است؛ یعنی همان‌گونه که آدم بدون این که پدر داشته باشد از خاک یا زمین آفریده شد و مسیحیان او را پسر خدا نمی‌شمارند، عیسی نیز بدون پدر آفریده شده است و نباید پسر خدا شمرده شود.
اگر مراد از خلقت آدم از خاک ، منتهی شدن خلقت آدم به خاک باشد، دیگر تفاوتی بین آدم و سایر حیوانات نیست. آن‌ها نیز نهایتاً به زمین و خاک منتهی می‌شوند و آدم خصوصیتی ندارد تا عیسی که پدر ندارد با آن مقایسه شود؛ در نتیجه، آیه‌ی شریفه بی‌معناست! و در مقام احتجاج علیه نصارا قابل طرح نیست. پس با این بیان روشن شد که تمام آیاتی که از خلقت آدم از خاک یا گل و مانند این‌ها خبر می‌دهند، همه بر مدعای ما، یعنی خلقت دفعی و استقلالی آدم دلالت می‌کنند.
این فرضیه که نسل بشر به یک یا چند جفت انسان منتهی می‌شود که این جفت‌ها از یک نوع حیوان دیگرجدا شده‌اند که آن حیوان از سایر حیوانات به مرز انسانیت نزدیک‌تر بوده (مانند میمون) با آیات قرآن سازگاری ندارد. آیات، صراحت در این دارند که مبدا پیدایش نسل انسان، یک جفت انسان بوده و آن‌ها نیز از هیچ جان‌داری متولد نشده‌اند؛ در ضمن، دلیل علمی ارایه شده نیز از اثبات ادعا ناتوان است. فرضیه‌ی دیگر این است که نسل حاضر، به یک جفت انسان مانند خود، کامل و دارای عقل منتهی می‌شود.
آن یک جفت با جهش و تطور، از گونه‌ی دیگر انسان که فقط شکل و ظاهر انسان را دارا بوده است پدید آمدند و سپس به حکم تنازع بقا و انتخاب اصلح ، نسل تکامل نیافته‌ی پیشین منقرض شد و دو نفر انسان تکامل یافته باقی ماند که نسل حاضر از آن دو نفر تکامل یافته‌اند. این فرضیه نیز با آیات قرآنی ناسازگار است و علاوه بر این که این گفتار فرضیه‌ای بیش نیست، دلایل ارایه شده برای اثبات آن، بسیار ناتوان است؛ از جمله‌ی این دلایل شواهد از تشریح تطبیقی، جنین‌های حیوان و فسیل‌های یافت شده در حفریات است که صفات موجود در اعضای آن‌ها با انواع دیگر حیوانات، به تدریج تکامل یافته و پیچیده‌تر شده‌اند.
این دلیل قانع کننده نیست؛ زیرا صرف پیدایش نوع کامل از حیث تجهیزات، بعد از نوع ناقص در یک مدت طولانی، فقط بر این امر می‌تواند دلالت کند که سیر تکاملی ماده برای قبول صورت‌های مختلف حیوانی، به تدریج و آهسته بوده است؛ ولی بر انشعاب موجودات و حیوانات کامل از حیوانات ناقص دلالت ندارد. شواهد فقط بر دگرگونی‌های تدریجی دلالت می‌کند؛ آن هم در مورد انتقال و تبدّل صفتی به صفت دیگر؛ اما در زمینه‌ی تبدل نوعی به نوعی دیگر ناتوان است.
پس فرضیه‌ی تطوّر انواع، فرضیه‌ی جدیدی است که اساس علوم تجربی امروز را تشکیل داده که ممکن است در آینده فرضیه‌ای قوی جای آن را بگیرد؛ چون علم هیچ وقت توقف نمی‌کند و همواره رو به پیش رفت است. بعضی از اهل بحث، برای اثبات فرضیه‌ی مذکور به آیه‌ی شریفه‌ی (اِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ‌اِبْراهِیمَ وَ آلَ‌عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ) استدلال کرده‌اند؛ پس همان گونه که نوح ، آل‌ابراهیم و آل‌عمران از میان مردم معاصر خود برگزیده شدند، انتخاب آدم نیز به همین نحو م.
ب. و خداوند با این انتخاب، آدم را با جهش الهی از یک نوع به نوع دیگر و از انسان اوّلی وحشی و بی‌عقل به مرتبه‌ی انسان کامل و مجهز به عقل انتقال داد. ادعا کننده‌ی این مطلب، در این‌جا از کلمه‌ی عالمین غفلت کرده که الف و لام دارد و افاده‌ی عموم می‌کند؛ یعنی بر عالم‌ها که بر تمام بشر تا روز قیامت صادق است؛ به این معنا که این افراد، نسبت به معاصران خود و آیندگان از بشر برگزیده‌اند و بر فرض این که تصور مدعی را بپذیریم، چه بسا آدم در میان فرزندان خود به مقام اصطفاء رسیده باشد؛ در ضمن، اگر علت برگزیدن آدم داشتن عقل نسبت به انسان‌های بی‌عقل و ناقص زمان وی باشد، دیگر امتیازی نسبت به آدم محسوب نمی‌شود؛ زیرا فرزندان وی نیز دارای عقل و کمال بوده‌اند.
بعضی نیز به آیه‌ی (وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِ آدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ اِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّاجِدِینَ) برای فرضیه‌ی تکامل استدلال کرده‌اند؛ به این بیان که کلمه‌ی ثُمَّ در جایی استعمال می‌شود که بین ما قبل و ما بعدش زمانی فاصله شده باشد و در این آیه بین تصویر و خلقت، کلمه‌ی ثُمَّ فاصله شده است. این استدلال صحیح نیست؛ زیرا ثُمَّ همه‌جا بر تاخیر زمانی افاده ندارد و در بسیاری از موارد، تنها بر ترتیب دلالت می‌کند.
و چه بسا بر اثبات فرضیه‌ی مذکور به آیات (وَ بَدَاَ خَلْقَ الْاِنْسانِ مِنْ طِین• ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَة مِنْ ماء مَهِین• ثُمَّ سَوّاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ) استدلال شده است؛ به این بیان که آیه‌ی اوّلی بیان‌گر خلقت اولی بشر از خاک بوده و آیه‌ی سوم، صورت‌گری و نفخ روح آدم را بیان می‌کند و بین این دو مرحله، کلمه‌ی ثُمَّ قرار گرفته است که دلالت بر فاصله‌ی زمانی قابل توجهی دارد و این زمان ، همان زمان است که تطور تدریجی و تبدل انواع در انسان صورت گرفته است و آیات در بیان مقام ظهور و پیدایش نوع انسان که همان خلقت آدم باشد از گل بوده است.
مؤلفان تفسیر نمونه نیز ثُمَّ را به معنای ترتیب با فاصله گرفته‌اند و هرگز دلیل بر گذشتن میلیون‌ها سال و وجود هزاران نوع ندانسته‌اند. یعنی این کلام قرآن که انسان از خاک آفریده شده است، منافاتی ندارد با این که خاک به چیزی تبدیل و آن گاه به انسان تبدیل شده باشد؛ ولی در برخی آیات، قرائنی هست که این احتمال را دفع می‌کند؛ روشن‌ترین این آیات، آیه‌ی ۵۹ سوره‌ی آل‌عمران است که می‌فرماید: (اِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُراب ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) توضیح مطلب این است که مسیحیان می‌گفتند: حال که عیسی پدر انسانی ندارد، پس پدرش خداست.
و آیه‌ی فوق، در مقام پاسخ به همین شبهه نازل شد و عیسی را در خلقت ، همانند آدم معرفی نمود؛ چرا که مسیحیان به پسر خدا بودن آدم اعتقاد نداشتند. اگر فرض کنیم حضرت آدم از نسل میانگینی بین خاک و انسان، به وجود آمده باشد، این استدلال قرآن نمی‌تواند تام باشد؛ زیرا نصارای نجران می‌توانستند بگویند که حضرت آدم از نطفه حیوانی به وجود آمده است. برای تمامیت این استدلال، ناچار باید بپذیریم که حضرت آدم از نسل هیچ موجود دیگری به وجود نیامده است تا قیاس بین او و عیسی صحیح باشد.
برخی توهّم کرده‌اند که این آیه بر فرضیه‌ی تکامل دلالت می‌کند؛ زیرا آیه، عیسی را به آدم تشبیه کرده است و عیسی هم مادر داشته است؛ پس آدم نیز باید دست کم مادری داشته باشد. آیه‌ی شریفه، عیسی را به آدم تشبیه کرده است و نه به عکس. باید دید وجه تشبیه چیست؟ صحبت بر سر آن بود که عیسی پدر ندارد و آیه می‌فرماید آدم هم مثل او پدر نداشت. آیه‌ی دیگری که از آن همین نکته را می‌توان به دست آورد آیه‌ی (وَ بَدَاَ خَلْقَ الْاِنْسانِ مِنْ طِین• ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَة مِنْ ماء مَهِین) است.
برخی در این استدلال تشکیک کرده‌اند و گفته‌اند که قرآن تصریح ندارد که آدم پدر انسان‌هاست؛ بلکه موجودی به نام آدم را معرفی کرده است و می‌گوید بر همه‌ی انسان‌ها برتری دارد و از میان انسان‌های دیگر انتخاب شده است؛ مانند آیه‌ی (اِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ اِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ)؛ زیرا اولا، کلمه‌ی اصطفاء به معنای اخذ الصافی و اختیار ممتاز از میان اشیای مشابه است؛ ثانیاً، عطف نوح و ابراهیم و...
دلالت دارد بر این که گزینش حضرت آدم هم مانند گزینش ایشان بوده است؛ یعنی از میان انسان‌های معاصرش آدم را برگزید. در پاسخ می‌گوییم: در برخی آیات، تصریح شده است که آدم و همسرش پدر و مادر انسان‌ها هستند؛ مانند آیه‌ی ۲۷ سوره‌ی اعراف (یا بَنِی آدَمَ لا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطانُ کَما اَخْرَجَ اَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ)؛ ای فرزندان آدم! مبادا شیطان شما را بفریبد؛ چنان که پدر و مادرتان را فریفت. اما آنچه بر روایات نسبت داده‌اند که اسرائیلیات است به چه ملاکی؟
آیا اگر روایتی مورد پسندمان واقع نشد از اسرائیلیات شمرده می‌شود؟ در ضمن، اگر مطابق و موافق با قرآن باشد چه اشکالی دارد؟ و اما در مورد اصطفاء باید گفت که آیا هنگامی که خدا بخواهد انسانی را بر انسان‌های دیگر برتری دهد، باید حتماً انسان‌های دیگری قبل و یا هم زمان وی وجود داشته باشند؟ خدایی که محیط بر همه‌ی زمان‌ها و مکان‌هاست، می‌تواند بگوید که انسانی را بر همه‌ی انسان‌هایی که از پس او می‌آیند ترجیح دادم. اگر هم تنزل کنیم، در عصر آدم (علیه‌السّلام) انسان‌های دیگر مانند فرزندان خود او زندگی می‌کردند.
تنها یک آیه است که جنبه‌ی فنی بیش‌تری دارد و آن آیه‌ی ۱۱ سوره‌ی اعراف است که می‌فرماید: (وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِ آدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ اِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّاجِدِینَ) به این بیان که کلمه‌ی ثُمَّ دلالت بر تراخی دارد؛ پس قبل از آدم انسان‌هایی بوده‌اند که بعد از خلق و تصویر آن‌ها به ملائکه گفته شده است که سجده کنند. در پاسخ آن می‌گوییم: اولا، به فرض که آیه دلالت بر انسان‌هایی قبل از آدم بکند، هیچ دلالتی ندارد بر این که آدم از آن‌ها آفریده شده است؛ ثانیاً، ثُمَّ همه جا برای تراخی زمانی نیست؛ مانند ثُمَّ در این آیات سوره‌ی بلد: (وَ ما اَدْراکَ مَا الْعَقَبَةُ• فَکُّ رَقَبَة• اَوْ اِطْعامٌ فِی یَوْم ذِی مَسْغَبَة• یَتِیماً ذا مَقْرَبَة• اَوْ مِسْکِیناً ذا مَتْرَبَة• ثُمَّ کانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ).
این آیه دلالت نمی‌کند بر این که ایمان باید مؤخر باشد و یا اگر ایمان بر اطعام یتیم مقدم شد، مقبول نیست؛ ثالثاً، اگر ثُمَّ دلالت بر تراخی زمانی داشته باشد، باید همه‌ی انسان‌ها آفریده شده باشند، سپس خدا آدم را آفریده باشد. وی برای آیات مورد بحث، مدلول خاصی را که به صورت نص و صراحت دلالت داشته باشد قائل نیست. ایشان تفاسیر مختلف و متنوعی برای این آیات ذکر می‌کند و در نهایت، میان فهم مفسران و آیات کتاب آسمانی تفکیک قائل می‌شوند.
در این بخش، به چکیده‌ای از دیدگاه‌های ایشان پرداخته می‌شود:
الف) دلالت آیات پیدایش انسان به نوع انسان: آیاتی که بیان گر آفرینش آدم (علیه‌السّلام) است و مبدا آن را خاک، آب، گل، گل چسبنده، لجن ریخته شده، گل خشک، خون بسته، گل‌ولای و لجن، جزء جدا شده از یک چیز، آب پست و بی‌مقدار، آب جهنده ، آب‌منی ، نطفه ، پاره‌ی گوشت، خون لخته و... می‌داند و در مقام بیان چگونگی پیدایش انسان و بشر به عنوان یک نوع خاص، نه به آفرینش آدم به‌عنوان فرد معین است.
ب) سازش تئوری تحوّل با خداشناسی: مسئله‌ی تحوّل و دگرگونی یا تکامل که برخی از آیات قرآن از آن به اختلاف تعبیر می‌کنند، نه تنها بر انکار وجود خدا و صانع دلالتی ندارد بلکه دلیلی بر وجود آفریدگار دانا به شمار می‌رود. مانند آیه‌ی ۲۲ سوره‌ی روم (وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلافُ اَلْسِنَتِکُمْ وَ اَلْوانِکُمْ) و میان تحوّل و تبدّل انواع و تغییر افراد تفاوتی نیست.
ج) عدم تعارض آیات قرآن با تئوری تکامل: اصل مسئله‌ی تکامل و تحوّل در انواع گیاهان و جانوران، در نظر دانشمندان، یکی از اصول مسلم و اثبات شده به‌شمار می‌رود.
و اما در باره‌ی خلقت مستقل انسان و عدم ارتباطش با انواع دیگر و پیدایش التقاطی او اختلاف وجود دارد. در قرآن کریم ، آیه‌ی متضاد با اصل تحوّل نیامده است. اگر آیات قرآن دلالت بر قول اول در خلقت انسان و آدم داشت، آن‌ها دلیل بر خلاف آن نداشتند و همان طور اگر به قول دوم دلالت می‌کرد، برخی از ادعاهای آن‌ها را در این مورد تایید می‌نمود؛ نه همه‌ی آن‌ها را.
هـ) نسبت قرآن و معرفت قرآنی با‌اندیشه‌های علمی: در قرآن هرگز چیزی که مخالف عقل و منطق و قطعیت علمی (از طریق مشاهده و تجربه) باشد، وجود ندارد و اگر موضوعی بدین روش و به طور قطع به اثبات رسید، مسلماً قرآن موافق آن است نه متضاد و مغایر آن؛ ولی اگر بر خلاف واقعیت موضوع، گام برداشته باشیم...، به خطای خود در این گونه برداشت و استفاده از قرآن نیز پی خواهیم برد...؛ چنان که قبل از پیدایش نظریات هیات جدید، علمای اسلام، به هیات قدیم معتقد بودند و قرآن کریم را موافق آن می‌دانستند و از معانی ظاهری آیات قرآن، برای اثبات مسائل آن یاری می‌جستند؛ بعد وقتی که دانش جدید به ظهور پیوست...، معلوم شد که استدلال‌های قرآنی گذشته و ناشی از قراین و تفسیرهای ظاهری، ساختگی و تخیلی بوده است و در عوض، تفسیرها و استفاده‌های کامل‌تر و گویاتر در موافقت با دانش جدید از ظاهر قرآن به عمل آمد.
مؤلف محترم، در باره‌ی اختلاف فهم‌ها و انطباق آیات با علوم، چند نکته را متذکر می‌شوند: اولا، وظیفه‌ی ما کشف واقعیت صد در صد نیست، بلکه ما موظف هستیم آنچه را از ظاهر آیات قرآنی بر می‌آید بگیریم و به آن‌ها عمل و استناد کنیم؛ ثانیاً، تاویل و یا تحمیل عقاید بر ظاهر کتاب جایز نیست؛ ثالثاً، قرآن ما را به تفکر و‌اندیشیدن در آیات فرا می‌خواند و باب استنباط را به روی ما نبسته است؛ رابعاً، مراجعه به قرآن، به تنهایی جایز و کافی نیست بلکه بایست به حدیث و سنت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و خاندان گرامی او نیز توجه داشته باشیم.
مجموعه‌ی آیاتی که برای رد یا قبول آرا و عقاید مختلف مورد استدلال قرار گرفته‌اند، به پنج گروه تقسیم می‌شوند: گروه اول، آیاتی که از آن‌ها برای اثبات عقیده‌ی تکامل استفاده شده است؛ این آیات عبارتند از: برای نمونه، آیه‌ی (وَ اللّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّة مِنْ ماء فَمِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی رِجْلَیْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَمْشِی عَلی اَرْبَع یَخْلُقُ اللّهُ ما یَشاءُ)؛ و خداوند تمام جنبندگان را از آب آفرید؛ پس برخی از آن‌ها بر روی شکم خود، [[[خزندگان]]]، و برخی بر دو پا و برخی بر چهار پای خود راه می‌روند، خداوند هر آنچه بخواهد می‌آفریند.
نکات قابل توجه این است که اولا، تفسیر آب به نطفه‌ی جنس نر بر خلاف ظاهر آیه است؛ ثانیاً، مقدم داشتن حیوانات، شاید به این علت باشد که معروف‌ترین این نوع جان‌داران، ماهی‌ها هستند که نخستین موجودات زنده از لحاظ زمان آفرینش باشند و حیوانات خزنده‌ی خشکی، بعد از آن‌ها پدید آمده‌اند و عبارت (عَلی رِجْلَیْنِ) عقیده‌ی آن‌هایی را که انسان و سایر جان‌داران را دو نوع مستقل از هم می‌دانند باطل می‌سازد. و نیز آیه‌ی (وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ)؛ همانا شما را آفریدیم و سپس شکل دادیمتان و سپس به فرشتگان گفتیم به آدم سجده کنید.
از جمله‌ی بهترین آیات برای اثبات نظریه‌ی تحوّل است؛ زیرا خداوند در این آیه بیان می‌کند که ابتدا قبل از شکل دادن به انسان، او را آفرید و بعد از مدت زمان نامعلوم (به قرینه‌ی کلمه‌ی ثُمَّ) او را به شکل انسان فعلی در آورده است؛ یعنی انسان، دوره‌ها و مراحل خاصی را گذارنده است؛ اول، مرحله‌ی قبل از خلقت و پیش از شکل گرفتن به صورت انسان؛ دوم، مرحله‌ی بعد از پیدا کردن شکل انسان و پیش از انتخاب آدم از بین افراد نوع؛ و سوم مرحله‌ی انتخاب آدم از بین آن‌ها و بعد از آن امر کردن فرشتگان به سجود بر آدم.
گروه دوم، آیاتی است که آدم را نخستین انسانی که خداوند آفریده و حوا را دومین فرد معرفی می‌کند که سایر افراد انسان از نسل این دو فرد می‌باشند. این دسته از آیات، برای اثبات عقیده به خلقت مستقل مورد استناد قرار گرفته‌اند؛ این آیات عبارتند از: مانند آیه‌ی (وَ هُوَ الَّذِی اَنْشَاَکُمْ مِنْ نَفْس واحِدَة فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْ آیاتِ لِقَوْم یَفْقَهُونَ). منظور آیه این است که خداوند شما را از آدم آفرید؛ پس گروهی از شما در صلب پدران یا رحم مادران مستقر می‌باشید و گروهی از شما تا روز قیامت در گورها به ودیعت نهاده شده‌اید.
معتقدین به تکامل، آیه را چنین تفسیر می‌کنند که مراد از نفس واحد ، همان موجود زنده‌ی نخستین از موجودات تک‌سلولی است که تمام موجودات زنده از آن به وجود آمده و با ترکیبات و فعل و انفعالات، به صورت انواع مختلف جان‌داران و سرانجام به صورت انسان در آمده است. برخی از انواع تحوّل یافته از اجداد شما مدت‌های زیادی بر روی زمین مستقر شدند؛ ولی برخی از آن انواع جان‌داران به طور محدود، موقت و به صورت امانت عمر کردند و به زودی از بین رفتند.
نتیجه آن که آیه منحصراً نظر اولی یا دومی را بیان نمی‌کند تا وسیله‌ی استدلال معتقدین به آن‌ها برای اثبات عقیده‌ی خود و ردّ عقیده‌ی دیگری گردد؛ بلکه آن را می‌توان بر هر یک از دو نظریه‌ی مذکور انطباق داد. شایان ذکر است که اگر مراد از نفس واحد را آدم و همسرش حوا بدانیم، این‌گونه آیات هیچ منافاتی با عقیده‌ی تکامل نخواهند داشت؛ زیرا کسی که معتقد به تکامل انسان است، منتهی شدن نسل انسان‌های موجود را به آدم و حوا انکار نمی‌کند و به‌طور کلی باید گفت که منتهی شدن نسل انسان‌های موجود به آدم و حوا ، با نخستین فرد بودن آدم از نوع انسان که مستقلا از خاک آفریده باشد، دو مسئله‌ی کاملا جداگانه است.
گروه سوم، آیاتی هستند که هیچ یک از دو عقیده را به تنهایی نمی‌توان از آن‌ها برداشت کرد و نیز می‌توان این آیات را به هر یک از آن دو حمل نمود؛ این آیات عبارتند از: مانند آیات (خَلَقَ الْاِنْسانَ مِنْ نُطْفَة فَاِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ)؛ خداوند انسان را از نطفه بیافرید و آن‌گاه او به خصومت و دشمنی آشکار برخاست. (وَ اللّهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُراب ثُمَّ مِنْ نُطْفَة ثُمَّ جَعَلَکُمْ اَزْواجاً وَ ما تَحْمِلُ مِنْ اُنْثی وَ لا تَضَعُ اِلاّ بِعِلْمِهِ)؛ و خداوند شما را از خاک و سپس از نطفه بیافرید و سپس شما را به صورت جفت‌هایی قرار داد و هیچ زنی حامله نمی‌شود و وضع حمل نمی‌کند، جز با علم و آگاهی خدا.
احتمال می‌رود که مراد از این آیات، بیان آغاز آفرینش انسان از خاک و سپس از آبی که جزئی از گل بوده (سُلالَة مِنْ طِین) باشد که خداوند بدینگونه بیان می‌کند که او موجودات زنده را ابتدا به شکل سلول و سپس به صورت انواع جان‌داران از این سلاله خلق کرد و آن‌ها را به صورت زوج زوج قرار شان داد تا نسل آن‌ها باقی و محفوظ بماند و نیز می‌توان گفت که منظور آیه، مرحله‌ی استمرار و چگونگی ادامه‌ی حیات نوع انسان است و به این طریق، آفرینش هر فرد انسان به واسطه‌ی غذایی است که اصل آن از خاک است و سپس نطفه که از خوراک انسان تولید شده و در رحم مادر قرار می‌گیرد و سرانجام باید بدین گونه مرد و زن دیگری به وجود آیند و نسل را ادامه دهند.
گروه چهارم، آیاتی است که بیان گر چگونگی خلقت افراد و سیر تکامل هر فرد انسانی در آفرینش قطع نظر از منشا خلقت انواع انسانی هستند؛این آیات عبارتند از: مانند آیه‌ی (وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسانَ مِنْ سُلالَة مِنْ طِین• ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِی قَرار مَکِین• ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ اَنْشَاْناهُ خَلْقاً آخَرَ)؛ و ما انسان را از قسمتی جدا شده از گل آفریدیم، سپس او را به‌صورت نطفه در آورده و در قرار گاه استوارش نهادیم، سپس از نطفه، خون بسته و از آن پاره‌ی گوشت و از آن استخوان‌هایی خلق کردیم؛ پس آن گاه روی آن استخوان‌ها را با گوشت پوشاندیم و سپس او را با آفرینشی دیگر به وجود آوردیم.
از این دسته آیات چنین بر می‌آید که مراحل سیر تکوینی هر فرد انسان، از آغاز تا به انجام، به ترتیب زیر است: خاک ، غذا، خون تولید شده از غذا، منی ، خون بسته، پاره‌ی گوشت، استخوان ، استخوان پوشیده از گوشت، جنین زنده، نوزاد، شیرخوار ، از شیر گرفته شده، کودک، نوجوان ( بالغ )، جوان، بزرگ سال، پیر، مرده، خاک. گروه پنجم، آیاتی هستند که در باره‌ی مسائل مربوط به آدم، غیر از مسئله‌ی چگونگی خلقت او سخن می‌گویند؛ این آیات عبارتند از: مانند (وَ اِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ اِنِّی جاعِلٌ فِی الْاَرْضِ خَلِیفَةً)؛ و آن‌گاه که پروردگارت به فرشتگان گفت که من جانشینی را در زمین قرار می‌دهم.
(وَ اِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ اِبْلِیسَ قالَ اَ اَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً)؛ و هنگامی که به فرشتگان گفتیم به آدم سجده کنید! پس کردند به جز ابلیس که گفت باید بدان‌کس سجده کنم که او را از گل آفریدید؟ از قرار دادن امر سجده بعد از نفخ روح در سوره‌ی حجر و قرار دادن آن بعد از تعلیم اسماء در سوره‌ی بقره بر می‌آید که مراد از نفخ روح ، همان روح علم و آگاهی و تعلیم اسماء است؛ نه دادن جان و نیروی حیات که قبل از آدم نیز بوده است.
بنابراین، به تکامل‌های دفعی و تدریجی اعتقاد می‌ورزد. ایشان در این زمینه می‌فرمایند: «در باره‌ی چگونگی پیدایش نوع آدم در زمین ، دو نظر است: یکی نظرهای فلسفی قدیم و ظواهر دینی که از این نظر انواع و اصول خلقت ، بدون سابقه پدید آمده است و نظر استقرایی دیگر که از فروع فلسفه‌ی نشو و ارتقا و تکامل است، پیدایش انواع را از دانی تا عالی به هم پیوسته می‌شمارد و هر نوع پایین را با گذشت زمان و تاثیر محیط، منشا نوع بالاتری می‌داند؛ ولی هنوز بررسی‌های علمی و طبقات الارضی، فواصل میان انواع را به دست نیاورده است و جزئیات این نظریه، از جهت تجربه و کلیات آن از جهت ادله‌ی فلسفی چنان‌که باید، اثبات نشده است.
این دو نظر، در باره‌ی چگونگی پیدایش انواع، در مقابل هم قرار گرفته که با فرض دیگری می‌توان میان این دو نظر را جمع نمود که در فواصل تکامل تدریجی جهش‌ها و تکامل‌های ناگهانی پیش آمده باشد؛ بنابراین، هم نظریه‌ی تکامل که قرائن بسیاری دارد، درست در می‌آید و هم از زحمت جست‌وجوی بیهوده‌ی حلقه‌های وسط، محققین راحت می‌شوند؛ زیرا فاصله‌ی میان پدیده‌ها و انواع، چنان نیست که با فرضیه یا نظریه و کشف بعضی از استخوان‌ها بتوان آن را پر نمود».
(لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسانَ فِی اَحْسَنِ تَقْوِیم).
ق) در کتاب خصال، از پیشوایان معصوم نقل می‌کند که خدا هزار هزار جهان آفریده و هزار هزار آدم؛ و شما در پایان آن جهان‌ها و آن آدمیان قرار گرفته‌اید. ظهور آیات قرآن در این است که آفرینش انسان در سه مرحله‌ی خاک متحول، تصویر و دمیدن روح انجام گرفته است و طرح مستقلی دارد؛ ولی این ظهور به معنای نفی احتمال دیگری نیست؛ بلکه معنای ظاهر آن که از بازگو نکردن مفهوم به دست نمی‌آید ـ این است که واسطه‌ای در میان این مراحل وجود نداشته است؛ ولی هرگاه دلایل قطعی بسان آفتاب، طرح مشترک را ثابت کرد، دلالت قرآن مانع از پذیرش آن نیست؛ بنا بر این، باید میان ظاهر و نص فرق نهاد.
برخی از نویسندگان در مقام نقد این راه حل بر آمدند و ادعا کرده‌اند که این روش و راه‌حل، بی‌معیار بودن ادعای ظهور آیات را نشان می‌دهد و ما را نسبت به ظهورهای ادعا شده مشکوک می‌نماید. ظاهر کلام هر متکلمی برای مخاطب، دلیل و حجت است؛ ولی در عین حال، تا آن‌جا که دلیل قطعی بر خلاف ظاهر نباشد قابل استناد است؛ ولی پس از ثبوت دلیل مخالف، حجیّت خود را از دست می‌دهد؛ بر خلاف نص که هیچ‌گاه پذیرای دگرگونی در مفاد نیست.
منبع: خلقت انسان، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ اول، ۱۳۴۶ · بقره/سوره۲، آیه۳۵ · سجده/سوره۳۲، آیه۷ · نوح/سوره۷۱، آیه۱۴ · آل عمران/سوره۳، آیه۵۹ · سجده/سوره۳۲، آیه۷ و ۸ و ۹ · سجده/سوره۳۲، آیه۸ · تفسیر المیزان، ج۱۶، ص۲۶۲ · تفسیر المیزان، ج۱۶، ص۳۹۰ · تفسیر المیزان، ج۱۱، ص۶۸، ذیل سوره‌ی حجر · تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۱۰۵ · معارف قرآن، بخش انسان شناسی، ص۳۴۸-۳۴۱ · تکامل در قرآن، ترجمه‌ی ق. حسین نژاد ص۹-۸، دفتر نشر فرهنگ اسلام · تکامل در قرآن، ترجمه‌ی ق.
حسین نژاد ص۱۶-۱۴ (با تلخیص و اندکی تصرف) · تکامل در قرآن، ترجمه‌ی ق. حسین نژاد ص۱۷، (با‌اندکی تصرف) · تکامل در قرآن، ترجمه‌ی ق. حسین نژاد ص۱۸ · تکامل در قرآن، ترجمه‌ی ق. حسین نژاد ص۱۹ · تکامل در قرآن، ترجمه‌ی ق. حسین نژاد ص۲۱-۲۰ · تکامل در قرآن، ترجمه ق. حسین نژاد ص۷۴ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۳۰ · تکامل در قرآن، ترجمه‌ی ق. حسین‌نژاد ص۲۴-۵ · اعراف/سوره۷، آیه۱۱ · تکامل در قرآن، ترجمه‌ی ق. حسین نژاد ص۲۵ · انعام/سوره۶، آیه۹۸ · نحل/سوره۱۶، آیه۴ · حج/سوره۲۲، آیه۵ · بقره/سوره۲، آیه۳۳-۳۰ · پرتویی از قرآن، ج۱، ص۱۱۳ · پرتویی از قرآن، ج۴، ص۱۶۷ · مجله‌ی تخصصی کلام اسلامی: داروینیسم و تکامل انواع، شماره‌های ۱۵ و ۱۶، ص۲۱-۲۰ · خصال، ص۲۷۷ · موضع علم و دین در خلقت انسان، ص۱۰۴ · آیت‌الله سبحانی، داروینیسم یا تکامل انواع
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.