دکترین
قیامت در قرآن: نکته
در این بخش از مقاله به تعدادی از آیات و تفاسیری از آنها اشاره می‌کنیم. ۳.
۱ - قیامت معروف‌ترین تعبیر رستاخیز «قیامت» است که از ماده « قیام » گرفته شده، قرآن مجید در ۷۰ مورد از آن روز بزرگ به عنوان «یوم القیامة» تعبیر کرده، و در بعضی مانند نخستین آیه مورد بحث تعبیر به «روزی که ساعت قیام می‌کند» آمده است، می‌فرماید: «آن روز که ساعت برپا می‌شود مجرمان نومید می‌گردند» (و یوم تقوم الساعة یبلس المجرمون) «یبلس»... گنه‌کاران، حق دارند که در آن روز مایوس و غمگین و ساکت و خاموش گردند، چون نتائج اعمال خود را می‌بینند، در حالی که راهی برای جبران و تدارک مافات در برابر آنان وجود ندارد.
۲- یوم تبلی السرائر: به جهت اینکه روز قیامت روز آشکار شدن حقایق، امور پنهان و باطن است.
۳- یوم‌الحسرة: به جهت اینکه انسان‌ها به سبب فرصت‌هایی که برای انجام اعمال خیر داشتند و ازدست‌دادن و گناهانی که کرده‌اند، حسرت و ندامت می‌خورند.
۴- یوم الجمع: به جهت اینکه امور پراکنده در دنیا و نشئه ملک، در روز قیامت و نشئه ملکوت جمع می‌شوند یا به جهت بازگشت ممکنات در روز قیامت به باب الله و رسیدن موجودات به فنای الهی و اینکه هر موجود در سایه اسم مناسب به خود فانی د. ح. می‌شود. به این معنا که با مرگ، قوای انسان در مرتبه برزخیت جمع می‌شود و بدن را که قشر برای نفس است رها می‌کند و قوا به باطن نفس رجوع می‌کنند. ازاین‌جهت نفس پس از مرگ و ازدست‌دادن حواس ظاهری، قوای خود را حفظ کرده و بدون چشم و گوش ظاهری می‌بیند و می‌شنود و ازاین‌جهت است که در روایت آمده است وقتی فرزند آدم بمیرد، قیامت او آغاز خواهد شد که این قیامت صغری است، اما در قیامت کبری تمام قوای عالم به باطن خود بازمی‌گردد.
در این‌گونه موارد یاس مایه آرامش است. ولی گاه در برابر اموری است که انسان شدیدا به آن نیازمند است، بدیهی است یاس در این‌گونه امور مایه حیرت و سرگردانی و غم و اندوه جانکاه می‌گردد، واژه «ابلاس» در مورد دوم به کار می‌رود (در حالی که واژه «یاس» چنین نیست). و گاه می‌فرماید: یوم یقوم الحساب: «آن روز که حساب برپا می‌شود». گاه می‌فرماید: یوم یقوم الناس لرب العالمین: «آن روز که مردم در برابر رب العالمین قیام می‌کنند.» و گاه می‌گوید: یوم یقوم الروح و الملائکة: «آن روز که فرشته بزرگ خدا روح و فرشتگان دیگر قیام می‌کنند.» و گاه می‌فرماید: یوم یقوم الاشهاد: «در آن روز که گواهان قیام می‌کنند» آری آن روز روز قیام و بپا خاستن است: روز قیامت ساعت، قیام حساب، قیام مردم، قیام فرشتگان، قیام گواهان روز قیام و قیام هر چیز.
جالب این که در میان این تعبیرات تعبیر قیام الساعة مفهوم خاصی دارد، زیرا ساعت همانگونه که گفتیم به معنی جزئی از زمان است، آیا زمان هم بپا می‌خیزد؟ بعضی معتقدند که این تعبیر دلیل بر این است که روز قیامت خود گوئی موجود زنده‌ای است که قیام و برپایی برای او تصور می‌شود. (دقت کنید) ۳.
۳ - احیاء موتی زنده کرن مردگان عنوان دیگری است که در آیات مربوط به معاد به طور وسیع و گسترده به چشم می‌خورد. از جمله در آیه مورد بحث بعد از آن که قرآن مجید سه مساله مهم را یادآور می‌کند (مساله آفرینش انسان از خاک ، و تطورات و دگرگونی‌های دوران جنین، و زنده شدن زمین بعد از نزول باران‌های حیات‌بخش) می‌فرماید: «این به خاطر آن است که بدانید خداوند حق است، و مردگان را زنده می‌کند و بر همه چیز قادر است» (ذلک بان الله هو الحق و انه یحی الموتی و انه علی کل شی ء قدیر).
تعبیر به «احیاء موتی» (حیات بعد از مرگ) به طور وسیعی در آیات معاد آمده، این تعبیر دلیل روشنی بر معاد جسمانی است که نه تنها روح انسان ، بلکه جسم او نیز در جهان دیگر باز می‌گردد (البته در سطحی والاتر و بالاتر که بعدا اشاره خواهد شد) اگر معاد منحصرا روحانی بود حیات بعد از مرگ مفهومی نداشت، بلکه روح بعد از جدائی از جسم همچنان به بقای خود ادامه می‌دهد. ۳.
۴ - بعث تعبیر دیگری که در آیات قرآن از قیامت به چشم می‌خورد «بعث» است، چنان که در آیات مورد بحث که به دنبال آیه گذشته در سوره حج آمده است، می‌فرماید: «این به خاطر آن است که بدانید قیامت خواهد آمد، و شکی در آن نیست، و خداوند تمام کسانی را که در قبرها آرمیده‌اند بر می‌انگیزد». (و ان الساعة آتیة لا ریب فیها و ان الله یبعث من فی القبور). این تعبیر به قدری در قرآن گسترده است که یکی از نام‌های قیامت «یوم البعث» (روز برانگیخته شدن)، یا «یوم یبعثون» می‌باشد، این تعبیر در شش آیه از قرآن آمده است.
حتی در سئوالاتی که مشرکان از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌کردند همین تعبیر به طور مکرر به چشم می‌خورد مانند: «ائذا متنا وکنا ترابا وعظاما ائنا لمبعوثون» : «آیا هنگامی که ما مردیم و خاک و استخوان شدیم برانگیخته می‌شویم». این معنی در آیات اسراء؛ آمده است. ۳.۴.
۱ - معنای بعث «بعث» در لغت ، مفهوم وسیعی دارد، بعضی آن را به معنی «فرستادن» و بعضی «رسانیدن». ولی به طوری که از موارد مختلف استعمال آن به دست می‌آید مفهوم آن همان چیزی است که در فارسی از آن به عنوان «برانگیختن» تعبیر می‌کنیم، منتها در هر موردی به تناسب آن مورد مفهوم خاصی دارد، مانند برانگیختن پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برای تبلیغ ، برانگیختن لشکر برای جهاد ، یا انسان خوب برای اداء وظائف، یا مردگان برای حساب یا حیوان برای حرکت .
(مفردات راغب، مقاییس اللغه و التحقیق فی کلمات القرآن الکریم). انتخاب این تعبیر برای قیامت به خاطر آغاز حرکت است که خداوند مردگان را از قبر بر می‌انگیزد، سپس آنها را به سوی محاکم و دادگاه‌های قیامت برای حساب می‌فرستد، و از آنجا نیز به سوی بهشت یا دوزخ فرستاده می‌شوند، هر یک از این مراحل یکی از مصداق‌های «بعث» است. تعبیر دیگری در آیات قرآن نیز به چشم می‌خورد که با واژه «بعث» قریب الافق است، و آن ماده «بعثرة» (بر وزن منقبه) م. ب.. « بیضاوی » همین مطلب را به تعبیر دیگری نقل می‌کند که این واژه مرکب از «بعث» و «رای» در «اثارة» است. ۳.
۵ - حشر تعبیر دیگری که آن هم در آیات فراوانی از قرآن مجید درباره قیامت آمده است تعبیر «حشر» است، چنان که در آیه مورد بحث می‌فرماید: «پروردگار تو همه آنها را مشحور می‌کند، که او حکیم و دانا است» (و ان ربک هو یحشرهم انه حکیم علیم). تعبیر «حشر» حدود سی بار در آیات قرآن مجید و در سوره‌های مختلف در مورد قیامت به کار رفته است، و این گستردگی دلیل بر اهمیت آن از دیدگاه قرآن م. ب.. واژه «حشر» در لغت بنا به نقل «مقائیس» به معنی جمع کردن توام با راندن است، و گاه به هرگونه جمع نیز گفته می‌شود، و به گفته «مفردات» به معنی بیرون بردن جمعی از قرارگاهشان به سوی میدان جنگ و مانند آن است، و لذا در روایت آمده است: «النساء لا یحشرن» یعنی زنان به سوی میدان جنگ برده نمی‌شوند.
استفاده از این تعبیر برای معاد و روز قیامت به خاطر آن است که همه انسان‌ها که در طول تاریخ بشر بر صفحه زمین ظاهر شده‌اند، در آن روز یکجا جمع می‌شوند، و به سوی دادگاه عدل الهی برای حساب و کتاب، و سپس به سوی بهشت و دوزخ رانده می‌شوند. اضافه بر این در آن روز ذرات وجود هر انسانی که در مناطق مختلف کره زمین و حتی گاهی در دریاها و فضا پراکنده شده، به فرمان الهی در کنار هم جمع می‌شوند، و روح به آنها باز می‌گردد، نه تنها خود آنها که اعمالشان نیز گردآوری می‌شود، بنابراین روز قیامت روز جمع و حشر در ابعاد مختلف است. ۳.
۶ - نشر «نشر» یا «نشور» تعبیر دیگری است که قرآن مجید در آیات متعددی برای روز رستاخیز برگزیده است که در واقع یکی دیگر از ابعاد حیات انسان را بعد از مرگ نشان می‌دهد، چنان که در آیه پنجم مورد بحث می‌خوانیم: «خداوند همان کسی است که بادها را فرستاد تا ابرهایی را به حرکت درآورد، سپس ما این ابرها را به سوی سرزمین مرده‌ای می‌رانیم، پس با آن زمین را بعد از مردن زنده می‌کنیم، نشر (انسان‌ها در قیامت ) همین‌گونه است، (و الله الذی ارسل الریاح فتثیر سحابا فسقناه الی بلد میت فاحیینا به الارض بعد موتها کذلک النشور). ۳.۶.
۱ - معنای نشر «نشر» و «نشور» به گفته راغب در مفردات در اصل به معنی گستردن و پهن کردن است، چنان که درباره پارچه، صفحه کاغذ، ابر ، نعمت‌ها، و احادیث این تعبیر به کار می‌رود. و به گفته « مقائیس اللغة » در اصل به معنی گشودن همراه با تشعب است. و به همین‌جهت به بوی خوش که در فضا پراکنده می‌شود «نشر» گفته می‌شود. به کار رفتن این تعبیر در مورد معاد یا به خاطر انتشار انسان‌ها در نقاط مختلف محشر است، چنان که در آیه بالا به آن اشاره شد، و یا به خاطر انتشار نامه‌های اعمال است، چنان که در سوره تکویر بر آیه ۱۰ می‌خوانیم و اذا الصحف نشرت: «زمانی که صحیفه‌های اعمال منتشر شود».
جالب این که در بعضی از روایات آمده است که در قیامت خداوند باران مخصوصی از زیر عرش فرو می‌فرستد که وقتی به زمین فرو می‌رود اجساد مردگان جان می‌گیرد! و همچون گیاهان می‌رویند! سپس ارواح در آنها دمیده می‌شود، بعد زمین می‌شکافد و آنها از درون خاک بیرون می‌آیند (گوئی زمین رحم برای آنها است). ۳.
۷ - معاد در گروه دیگری از آیات از قیامت تعبیر به «عود» و بازگشت انسان‌ها شده است که منظور از آن بازگشت به حیات مجدد است، در ششمین آیه مورد بحث می‌خوانیم: «همانگونه که در آغاز شما را آفرید (بار دیگر در قیامت) باز می‌گردید». (کما بداکم تعودون). این جمله، کوتاه‌ترین و در عین حال روشن‌ترین دلیل بر امکان معاد را در خود جای داده، و از آفرینش نخستین استدلال بر آمکان آفرینش مجدد می‌کند. قابل توجه این که تعبیر «عود» حتی در لسان مشرکان و منکران معاد نیز بوده است که می‌گفتند: «چه کسی می‌تواند ما را به زندگی مجدد باز گرداند»؟
(فسیقولون من یعیدنا). و قرآن در پاسخ آنها می‌گوید: «بگو: همان کسی که شما را در آغاز آفرید»! (قل الذی فطرکم اول مرة). تعبیر به «معاد» نیز از همین جا گرفته شده. ضمنا این تعبیر دلیل روشنی بر مساله معاد جسمانی است، چرا که روح در حقیقت بازگشتی ندارد، بلکه به بقای خود بعد از مرگ ادامه می‌دهد، این حیات جسمانی است که در قیامت بازگشت می‌کند، و روح به آن می‌پیوندد. ۳.
۸ - لقاء الله تعبیر دیگری که در آیات متعددی از قرآن مجید اشاره به قیامت و رستاخیز می‌کند تعبیر به «لقاء الله» یا «لقاء رب» است، از جمله در هفتمین آیه مورد بحث می‌خوانیم: «آنها که لقای خدا را تکذیب کردند مسلما گرفتار زیانند، و هرگز هدایت نیافته‌اند» (قد خسر الذین کذبوا بلقاء الله و ما کانوا مهتدین). همین تعبیر در آیات دیگری مانند انعام، ۳۱ و ۱۴۵؛ یونس / ۷ و ۱۱ و ۱۵؛ رعد / ۲؛ کهف / ۱۰۵ و ۱۱۰؛ فرقان / ۲۱؛ عنکبوت / ۵ و ۲۳؛ روم / ۸؛ سجده / ۲۳؛ فصلت / ۵۴؛ سجده/ ۱۰ و ۲۰ نیز آمده است.
تعبیر به «لقاء الله» یا «لقاء رب» که مکرر در آیات قرآن آمده، بسیار پر معنی و عمیق است. بدون شک منظور ملاقات حسی پروردگار نیست، چرا که ملاقات حسی تنها در مورد اجسام است که دارای مکان و زمان و رنگ و کیفیات دیگرند، به طوری که می‌توان آنها را با چشم ظاهر دید. بلکه منظور یک شهود باطنی و دیدار و ملاقات روحانی و معنوی با خدا است. ۳.
۹ - رجوع الی الله سرانجام تعبیر دیگری که به صورت بسیار گسترده (ده‌ها بار) از قیامت در آیات قرآن مجید به کار رفته، تعبیر به «رجوع و بازگشت به سوی پروردگار» یا تعبیر به «رد الی الله» و مشتقات آنها است، از جمله در آخرین آیه مورد بحث می‌گوید: «هر انسانی مرگ را می‌چشد سپس به سوی ما باز می‌آئید» (کل نفس ذائقة الموت ثم الینا ترجعون). تعبیر به رجوع و بازگشت همانگونه که گفتیم در آیات مکرری دیده می‌شود. گاه می‌گویند: (الی الله مرجعکم جمیعا) «بازگشت همه شما به سوی خدا است.» و گاه نفس مطمئنه و روح تکامل یافته را مخاطب قرار داده، می‌فرماید: ارجعی الی ربک: «به سوی پروردگارت باز گرد».
و گاه در مقام بیان قدرت خداوند می‌گوید: انه علی رجعه لقادر: «او قادر است که انسان را باز گرداند». و گاه از زبان گروهی از مؤمنان نقل می‌کند: انا لله و انا الیه راجعون: «ما از آن خدا هستیم و به سوی او باز می‌گردیم.» و گاه می‌فرماید: ان الی ربک الرجعی: «مسلما بازگشت همگان به سوی پروردگار تو است.» این تعبیرات که نظائر فراوانی در قرآن مجید دارد نشان می‌دهد که رستاخیز و قیامت از دیدگاه قرآن یک نوع بازگشت است، و می‌دانیم مفهوم این واژه آن است که چیزی از نقطه‌ای آمده باشد، باز به همان نقطه برگردد. ۳.۹.
۱ - رجوع در نگاه مفسران در اینجا این سئوال پیش می‌آید که این معنی چگونه درباره قیامت تطبیق می‌کند، و چگونه ما از سوی خدا آمده‌ایم که به سوی او بازگردیم؟! جمعی از مفسران در پاسخ این سئوال کلمه‌ای در آیه در تقدیر گرفته‌اند و گفته‌اند مفهوم آن، آن است که الی حکمه ترجعون: «به سوی حکم خدا باز می‌گردید.» همانگونه که گاه گفته می‌شود: رجع امر القوم الی الامیر: «کار مردم به امیر بازگشت داده شد». ولی آیا صحیح است که در تمام این آیات چنین کلمه‌ای را محذوف بدانیم؟
اصلا چه نیازی به تقدیر و قائل شدن به حذف است؟ حتما این تعبیر قرآنی نکته خاصی داشته که باید با تلاش و جستجو آن را دریابیم. برای یافتن پاسخ این سئوال بهتر است به آغاز خلقت انسان باز گردیم. قرآن می‌گوید خداوند به فرشتگان ، خطاب کرد و فرمود: فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین: «هنگامی که جسم آدم را نظام بخشیدم و از روح خود در او دمیدم (ای فرشتگان) برای او سجده کنید.» مسلما منظور از روح خدا روحی نیست که از ذات پاک او جدا شده باشد، چرا که او واجب الوجود است و از هر نظر بسط و خالی از اجزاء ترکیبی است، بلکه منظور این است که از یک روح بزرگ که از اشرف مخلوقات خدا م.
ب.. در او دمیده شد (و به اصطلاح این اضافه، «اضافه تشریفیه» است). به این ترتیب روح والای انسان از آن عالم بالا به سوی جهان خاکی کشیده شده، و با این خاک تیره پیوند یافته، تا مدارجی از کمال را طی کند، سپس از آن جدا شود و به عالم بالا و جوار قرب حق باز گردد. درست است که طبق معاد جسمانی در قیامت جسم و روح هر دو باز می‌گردند، ولی باید توجه داشت که در آنجا روح به جسم باز نمی‌گردد بلکه جسم به سوی روح می‌رود، و تعالی و تکامل می‌یابد! و لذا نقائص جسم دنیوی را از دست می‌دهد، فرسودگی، پیری، فناپذیری، درد و بیماری ، و تعب و خستگی همه از آن رخت بر می‌بندد (دقت کنید).
منبع: آداب الصلاة، ص۲۷۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · آداب الصلاة، ص۲۷۵-۲۷۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح چهل حدیث، ص۹۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۵۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۳، ص۳۲۳-۳۲۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · غافر/سوره۴۰، آیه ۱۶ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۴۱ · مطففین/سوره۸۳، آیه۶ · نبا/سوره۷۸، آیه۳۸ · غافر/سوره۴۰، آیه۵۱ · روم/سوره۳۰، آیه۵۶ · اعراف/سوره۷، آیه۱۴ · صافات/سوره۳۷، آیه۱۶ · اسراء/سوره۱۷، آیه۴۹ · انفطار/سوره۸۲، آیه۴ · عادیات/سوره۱۰۰، آیه۹ · تفسیر روح البیان، ج۷، ص۳۲۳ · اسراء/سوره۱۷، آیه۵۱ · انعام/سوره۶، آیه۳۱ · تفسیر المیزان، ج۱۶، ص۱۰۲ · مائده/سوره۵، آیه۴۸ · فجر/سوره۸۹، آیه۲۸ · طارق/سوره۸۶، آیه۸ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۶ · علق/سوره۹۶، آیه۸ · مجمع البیان، ج۱، ص۱۴۲ · حجر/سوره۱۵، آیه۲۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.