قیمومت: نصب قیّم

پدر و جدّ پدری می‌توانند برای فرزندان محجور خود کسی را به عنوان قیّم نصب کنند تا پس از مرگشان سرپرستی آنان را بر عهده گیرد. بنابر قول مشهور، نصب قیّم تنها از شئون پدر و جد پدری است و کسی دیگر، حتی مادر چنین حقی ندارد. از برخی قدما جواز نصب قیّم برای مادر نقل شده است. در صورتی که نصب نکردن قیّم موجب تضییع کودکان، دیوانگان و یا اموال آنان گردد، نصب قیّم بر پدر یا جدّ پدری واجب خواهد بود. آیا پدر و جدّ پدری می‌توانند برای فرزند سفیه بالغ خود نیز قیّم نصب کنند یا نه‌؟ مسئله محل اختلاف است. منشا اختلاف، به اختلاف در ثبوت ولایت برای آنان بر سفیه بالغ برمی‌گردد، بدین معنا که آیا پدر و جدّ پدری مطلقا بر سفیه بالغ ولایت دارند یا تنها در صورتی که سفاهت متصل به بلوغ باشد و چنانچه سفاهت بعد از بلوغ پدید آید بر او ولایت ندارند؟ چنان‌که در فرض پیدایی دیوانگی پس از بلوغ نیز این اختلاف وجود دارد. بنابر قول به عدم ثبوت ولایت پدر و جدّ پدری بر سفیه بالغ مطلقا و یا در فرض عروض سفاهت پس از بلوغ و نیز بنابر قول به عدم ثبوت آن در صورت پیدایی جنون پس از بلوغ، ولایت تنها برای حاکم شرع ثابت است. چنانچه پس از مرگ پدر و جدّ پدری، فرزند نابالغ یا دیوانه‌ای از آنان بر جا مانده باشد، بدون آنکه قیّمی بر او نصب کرده باشند، حاکم شرع، ولیّ شرعی و قیّم او است و با نبود حاکم شرع و یا دسترس نداشتن به وی، به قول مشهور، عدول مؤمنین ولیّ شرعی و قیّم ایشان خواهند بود. آیا حاکم شرع می‌تواند در صورت نبود پدر و جدّ پدری و نیز قیّم از طرف آن دو، کسی را به قیمومت نصب کند یا نه‌؟ در صورت نخست، آیا با مرگ حاکم شرع، قیمومت فرد منصوب شده از سوی وی، باطل می‌شود یا نه‌؟ مسئله محل اختلاف است. وصیّ پدر یا جدّ پدری که از جانب آنان ماذون در نصب قیّم است، می‌تواند قیّم نصب کند. منبع: الحدائق الناضرة، ج۲۲، ص۴۱۶ · العروة الوثقیٰ، ج۲، ص۱۵ · الانوار اللوامع، ج۱۳، ص۱۴۹ · الحدائق الناضرة، ج۱۸، ص۴۰۸ · القواعد الفقهیة، ج۶، ص۲۵۳-۲۵۴ · شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ص۱۵۷