ماهیت حقوقی ید امانی (قواعد فقه): تعدی و تفریط

بنابر نظر فقها ، در نسبت بین امین و مال مورد تصرف او ممکن است دو حالت رخ بدهد: ۱. از امین تعدی و تفریط سر نزند که در این صورت در قبال تلف مال ضامن نیست. ۲. امین در مال تعدی و تفریط کند که قطعا ضامن است. برای روشن شدن بحث، ابتدا تعدی و تفریط را توضیح می‌دهیم و سپس مصادیق دو حالت فوق را بیان می‌کنیم. ۳. ۱ - تعریف تفریط تفریط که گاهی آن را « تهاون » می‌گویند این است که شخص حافظ مال، مال را درست حفظ نکند و در نگهداری آن سستی بورزد، به حدی که مال ضایع گردد. مانند : نگهبانی که به جای بیداری و حفاظت از مال بر اثر فراموشی یا خواب باعث تلف مال می‌شود. ۳. ۲ - تعریف تعدی تعدی آن است که شخص امین در تصرفات خود از حدود اذن خارج شود و یا بر خلاف عرف معمول در مال مورد امانت تصرف کند. مثل: آن که مالک، لباسی را به قصد نگهداری به دیگری بدهد و او آن را بپوشد. طبیعی است که در این مورد، امین بر خلاف معهود عمل کرده و از حدود اذن خارج شده است. • قانون مدنی ایران ، ماده ۹۵۲: تفریط عبارت است از ترک عملی که به موجب قرارداد یا متعارف برای حفظ مال غیر البته منظور از تجاوز از حدود اذن، تعدی مطلق از اذن نیست، بلکه خروج از حدود اذن است. در آینده خواهیم گفت وقتی مستاجری از حدود تصرفات ماذون خارج می‌شود و تصرفی می‌کند که از سوی مالک مجاز نبوده، رابطه اجاره قطع نمی‌شود، زیرا موجر به اصل تصرف مستاجر رضایت دارد، ولی به نوع خاصی از تصرف که ممنوع بوده رضایت ندارد و لذا مستاجر ضامن است. قانون مدنی ایران، ماده ۹۵۲. ۳. ۳ - فرق تعدی و تفریط خلاصه آن که فرق تعدی با تفریط این است که تفریط غالبا جنبۀ منفی و ترک فعل دارد البته ترک فعل از سوی کسی که فعل مزبور در حدود متعارف جزء وظایف او بوده ولی در تعدی جنبه اثباتی و فاعلی دخیل است.