مبانی ارزشی حدیث: حجیت سنت ائمه

برای اثبات حجیت سنت نقل شده از ائمه (علیهم‌السّلام) نیز می‌توان از دو دلیل عقلی و نقلی کمک گرفت: ۱. ۱ - دلیل عقلی فلسفه رسالت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) همان گونه که به حجیت سنت ایشان منتهی می‌شود، حجیت سنت امامان معصوم (علیهم‌السّلام) را نیز به اثبات می‌رساند؛ زیرا امام از منظر شیعه به عنوان وصی و جانشین پیامبر تمام وظائف پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ؛ اعم از هدایت امت ، سامان دادن به نظام اجتماعی با تشکیل حکومت اسلامی و رفع انواع اختلاف‌ها را بر عهده دارد (فرض طاعة الائمه، ان الائمة ولاة امر الله و خزنة علمه و.... ) و به همان برهانی که پیامبر به خاطر ایفای چنین نقش‌هایی می‌بایست معصوم و عاری از هر گونه لغزش و خطا بوده و بالطبع تمام حرکات و سکناتش سر مشق و حجت باشد، امام نیز چنین است. تنها با این تفاوت که امام فاقد مقام نبوت است و از وحی رسمی آسمانی بهره نمی‌گیرد. و این امر به زیبایی در این گفتار بلند پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خطاب به علی (علیه‌السّلام) منعکس شده است: انت منی بمنزلة هارون من موسی الا انت لست بنبی؛ تو برای من به مثابه هارون برای موسی هستی، جز آن که تو پیامبر نیستی. بنابر این، اندیشه، کردار، گفتار، تقریر، کتابت و.... امام معصوم (علیه‌السّلام) بسان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از اعتبار و حجیت ـ که به معنای عاری بودن از هر گونه خطا و انطباق کامل با خواست الهی است ـ برخوردار است. ۱. ۲ - دلایل نقلی قرآن و سنت نبوی به عنوان دلایل نقلی حجیت سنت ائمه اطهار (علیهم‌السّلام) را اثبات می‌کنند. توضیح این دو دلیل بدین شرح است: ۱.۲. ۱ - قرآن گذشته از آیاتی؛ هم چون آیه ولایت و ابلاغ که بر امامت و پیشوایی علی (علیه‌السّلام) و به دنبال ایشان ائمة معصومین (علیهم‌السّلام) دلالت دارند و با کمک برهان عقلی پیشین و ضرورت معصوم بودن، حجیت سنت آنان اثبات می‌گردد، در برخی از آیات بر همسانی آنان با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در ضرورت اطاعت و پیروی تاکید شده است. نظیر آیه اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم . خدا را اطاعت کنید و پیامبر را و صاحبان امر از میانتان را. مقصود از اولی الامر در این آیه به استناد برخی از روایات و گفتار مفسران شیعه ، اهل بیت (علیهم‌السّلام) هستند و آنچه این مدعا را به اثبات می‌رساند آن است که اطاعت اولی الامر پس از اطاعت رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و همپای آن دانسته شده است. و این همسویی تا بدان جا پیش رفته که به عکس فقره پیشین اطیعوا در این فقره تکرار نشده و اولی الامر بر رسول عطف شده است. این امر نشان گر آن است که اطاعت از اولی الامر عین اطاعت از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است. حال اگر مقصود از اولی الامر کسانی جز ائمه (علیهم‌السّلام) باشند چنان که عموم مفسران اهل سنت آن را بر علما، زمامداران، امیران و فرماندهان سپاه تطبیق کرده‌اند همسانی اطاعت از آنان، با اطاعت از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و فرمان به اطاعت مطلق با وجود راه یافت لغزش از روی عمد، یا خطا در سیره آنان، با منطق قرآن منافات دارد؛ امام صادق (علیه‌السّلام) به استناد همین آیه، اطاعت اوصیاء را واجب شمرده است. آن حضرت هم چنین از آیه لتکونوا شهداء علی الناس و یکون الرسول علیکم شهیدا . تا بر مردم گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد. برای اثبات حجیت سنت ائمه (علیهم‌السّلام) کمک گرفته است. امام (علیه‌السّلام) پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را شاهد بر ائمه (علیهم‌السّلام) دانسته تا گواهی دهد آنان آنچه می‌بایست از سوی خداوند به مردم ابلاغ شود، ابلاغ کرده‌اند، و ائمه (علیهم‌السّلام) را نیز گواهان بر مردم دانسته است. گذشته از این دسته از آیات، آیه تطهیر ـ که به اتفاق همه مفسران شیعه و بسیاری از مفسران منصف اهل سنت ، درباره اهل بیت (علیهم‌السّلام) نازل شده ـ اثبات گر عصمت و پیراستگی تکوینی ائمه (علیهم‌السّلام) است که بالطبع حجیت تمام برون داد‌های آنان را به اثبات می‌رساند. آیه این است: انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا . خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان (پیامبر) بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند. و چنان که پیش از این نیز گفتیم، پیش زمینة اثبات حجیت سنت و بنیاد آن، اثبات عصمت است، که در این آیه به صراحت درباره اهل بیت (علیهم‌السّلام) طرح شده است. ۲.۲. ۲ - سنت نبوی گر چه به خاطر محذور دور نمی‌توان برای اثبات حجیت سنت به خود روایات استناد کرد، اما برای اثبات حجیت و اعتبار سنت نقل شده از ائمه (علیهم‌السّلام) می‌توان به سنت نبوی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تمسک نمود؛ زیرا سنت نبوی با دلایل پیشین اعتبار می‌یابد. در سنت نبوی به دو صورت خاص (ناظر به حضرت امیر (علیه‌السّلام) و عام (ناظر به همه ائمه (علیهم‌السّلام) ) از پیشوایی ائمه (علیهم‌السّلام) و اعتبار سنت آنان سخن به میان آمده است. آنچه که درباره حضرت امیر (علیه‌السّلام) وارد شده، گر چه در ظاهر مختص به ایشان است، اما مناطا تمام ائمه (علیهم‌السّلام) را در بر می‌گیرد. نظیر روایت منزلت که منطوقا تنها حضرت امیر (علیه‌السّلام) بسان هارون معرفی شده است، اما مناطا تمام ائمه (علیهم‌السّلام) از چنین جایگاهی برخوردارند. هم چنین روایاتی که در آنها از پیشوایی امامان (علیهم‌السّلام) سخن به میان آمده (در روایتی که با طرق و مضامین نزدیک به هم، از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نقل شده چنین آمده است: عن جابر بن سمرة قال: سمعت النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) یقول: الا ان الاسلام لا یزال عزیزا الی اثنی عشر خلیفة، ثم قال کلمة لم افهمها. فقلت لابی: ما قال؟ قال: کلهم من قریش. جابر بن سمرة می‌گوید: از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) شنیدم که فرمود: بدانید اسلام هماره سرافراز خواهد بود تا زمانی که دوازده جانشین باشد. آنگاه کلمه‌ای فرمود که من نفهمیدم و به پدرم گفتم: چه فرمود؟ گفت: پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: همه آنان از قریش‌اند. ؛ در این کتاب طرق و مضامین مختلف این حدیث به طور مفصل آمده است.) به ضمیمه آنچه که در برهان عقلی گفته شده اثبات گر اعتبار سنت ائمه (علیهم‌السّلام) است. در کنار این روایات، حدیث ثقلین بهترین گواه مدعای ما است. در این روایت که در بخشی از خطبة حجة الوداع پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) انعکاس یافته، چنین آمده است: انی تارک فیکم الثقلین، ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا، کتاب الله و عترتی اهل بیتی، و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض.... ؛ من در میان شما دو چیز گرانبار به یادگار گذاشته‌ام که اگر به آنها چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد، کتاب خدا و عترتم اهل بیت و آنها هرگز از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا آن که در حوض بر من خواهند پیوست. عموم محدثان اهل سنت در کنار محدثان شیعه روایت را به همین صورت نقل کرده‌اند. منبع: کافی کتاب الحجة، باب‌های معرفة الامام و الرد الیه · کشف المراد، ص۳۶۴ · کافی، ج۸، ص۱۰۷ · مائده/سوره۵، آیه۵۵ · مائده/سوره۵، آیه۶۷ · نساء/سوره۴، آیه۵۹ · تبیان، ج۳، ص۲۳۶ · جامع البیان، ج۵، ص۲۰۲ · المیزان، ج۴، ص۳۹۴-۴۰۰ · کافی، ج۱، ص۱۸۷ · بقره/سوره۲، آیه۱۴۳ · کافی، ج۱، ص۱۹۰ · احزاب/سوره۳۳، آیه۳۳ · المیزان، ج۱۶، ص۳۰۹-۳۱۳ · صحیح بخاری، ج۹، ص۸۱ · صحیح مسلم، ج۳، ص۱۴۵۳ · ج۳۴، ص۴۶۹ · فتح الباری، ج۱۳، ص۱۸۱-۱۸۶ · الارشاد، ص۲۳۳ · ج۱۷، ص۱۷۳