حقوق مربوط به ارتفاق — معین

ارتفاق در لغت از ریشه رفق به معنی تکیه کردن بر آرنج پر شدن از چیزی یاری گرفتن و رفاقت کردن آمده است. اما حق ارتفاق در فقه و حقوق عبارت از حقی به نفع صاحب ملک غیر منقولی در ملک غیر منقول دیگری است. حق ارتفاق به طور معمول باید مکشوف و معلوم باشد. مانند حق مجری حق عبور حق برداشت آب حق چرا حق عدم احداث بنا، حق عدم غرس اشجار حق مسیل و امثال آنها که بر اثر استفاده صاحب حق از آن بسیار نمایان شده باشد و عرفاً استنباط شود که فلان ملک دارای چنان حق ارتفاقی از ملک مجاور است. پاره ای از دانشمندان حق ارتفاق را گونه ای از حق انتفاع دانسته اند که در آن، متفع نه مالک عین و نه مالک منفعت است و بر این باورند که حق ارتفاق شبیه عقد عاریه است و سبب مالکیت عین و منفعت نمیشود و صاحب حق جز استیفای منفعت برای شخص خود مجاز به سایر تصرفات مالکانه در منفعت نیست. مگر آن که مالک اجازه بیشتری داده باشد. بعضی از حقوقدانان هم با اشاره به این که حق ارتفاق فقط نسبت به ملک برقرار می شود معتقدند که مقصود از واژه ملک در ماده ۹۳ قانون مدنی هر مال غیر منقول نیست. بلکه منظور صرفاً زمین است. اعم از این که خالی از بنا یا دارای بنا باشد. بنا بر نظر مذکور استقرار حق ارتفاق بر مال غیر منقولی نظیر یک درخت ممکن نخواهد بود. برخی دیگر از استادان ب. ت. ب. این که حق ارتفاق در شرایطی فرض می شود که یکی از دو ملک که هر یک مالک جداگانه دارد در ملک دیگری دارای حق ارتفاق مانند حق العبور یا حق المجری است نتیجه گرفته اند که هر گاه یکی از دو مالک ملک خ. ر. ب. آن دیگری دهخدا، علی اکبر لغت نامه جلد پنجم همان منبع، صفحه ۱۶۲۸. معین، دکتر … - فرهنگ فارسی جلد اول همان منبع صفحات ۱۹۲ و ۱۹۳. انوری دکتر … - فرهنگ بزرگ سخن جلد اول همان منبع صفحه ۳۱۷. حائری (شاهباغ، سید علی - شرح قانون مدنی جلد اول همان منبع صفحه ۷۰. معین، دکتر محمد - فرهنگ فارسی جلد اول همان منبع صفحات ۱۹۲ و ۱۹۳. انوری دکتر حسن - فرهنگ بزرگ سخن جلد اول همان منبع صفحه ۳۱۷. حائری (شاهباغ، سید علی - شرح قانون مدنی جلد اول همان منبع صفحه ۷۰. معین، دکتر … - فرهنگ فارسی جلد اول همان منبع صفحات ۱۹۲ و ۱۹۳. انوری دکتر … - فرهنگ بزرگ سخن جلد اول همان منبع صفحه ۳۱۷. حائری (شاهباغ، سید علی - شرح قانون مدنی جلد اول همان منبع صفحه ۷۰. عدل منصور السلطنه، مصطفی - حقوق مدنی همان منبع، صفحه ۶۲. اما این نتیجه گیری به دلایل زیر به سختی قابل قبول است: (۱) حق ارتفاق در شمار حقوق عینی وابسته به ملک است و ارتباطی به شخص مالک ندارد و همان گونه که انتقال ملک موجب انتقال حق مذکور میشود و جابجایی مالکین تأثیری در آن ندارد، پس اگر مالکیت دو ملک که دارای حق ارتفاقی نسبت به هم باشند، در شخص واحد جمع شود، باعث اختلاط حق ارتفاق و حق مالکیت و در نتیجه، باعث زوال حق ارتفاق نخواهد شد. از ماده ۱۰۲ قانون مدنی هم به خوبی دانسته می شود که: اولاً، انتقال گیرنده اعم از صاحب حق یا شخص بیگانه است. ثانیاً حق ارتفاق، وابسته به ملک و نه به مالک م. ب.. (۲) اگر چه هیچ کس به اعتبار تعدد املاک خویش نمی تواند حق ارتفاق برای یک ملک خ. ن. ب. ملک دیگرش برقرار نماید اما غیر قابل انکار است که اگر چنین مالکی فرضی تعدد مالک در آینده کند و احتمال دهد که دو یا چند ملک او در زمان حیات و یا پس از آن دارای مالکین متعدد شود، آن گاه مقرر داشتن حق العبور یا حق المجری برای یک ملکش نسبت به ملک دیگرش نه تنها ممکن است بلکه اجتناب ناپذیر و الزامی خواهد بود. پاره ای از استادان نیز در تعبیری شایسته از چنین فرضی تحت عنوان حق ارتفاق معلق یاد کرده اند و گفته اند تعلیق از این جهت است که هر گاه تعدد مالک بر آن املاک عارض شود، آن ارتفاق که قبلاً در نظر گرفته شده است در لحظه تحقق تعدد مالکین فعلیت می یابد و قانونگذار هم با آوردن عبارت ... حق الارتفاقی ..... در جزء دیگر همان ملک موجود باشد ... در ماده ۱۰۲ قانون مدنی وجود حق ارتفاق در دو ملک را با وحدت مالک مفروض دانسته و آن را پذیرفته (۳) ممکن است مالک در فرض مذکور یکی از آن دو ملک را با حق ارتفاقی که از قبل مقرر بوده است، اجاره دهد. در چنین حالتی بدیهی است که مستأجر در مدت عقد اجاره دارای حق مذکور خواهد بود. حال آن که اگر حق ارتفاق بر اثر اختلاط زائل شود، دیگر حقی وجود ندارد تا با انتقال عین یا منافع ملک آن حق نیز به تبع عین یا منافع ملک منتقل گردد. ا. امامی دکتر … مدنی جلد اول همان منبع، صفحه ۱۰۲. قانون مدنی ماده ۱۰۲ هر گاه ملکی کلا یا جزئاً به کسی منتقل شود و برای آن ملک حق الارتفاقی در ملک دیگر یا در جزء دیگر همان ملک موجود باشد، آن حق به حال خود باقی می ماند ... ا. امامی دکتر سید حسن حقوق مدنی جلد اول همان منبع، صفحه ۱۰۲. قانون مدنی ماده ۱۰۲ هر گاه ملکی کلا یا جزئاً به کسی منتقل شود و برای آن ملک حق الارتفاقی در ملک دیگر یا در جزء دیگر همان ملک موجود باشد، آن حق به حال خود باقی می ماند ... جعفری لنگرودی دکتر محمد جعفر حقوق اموال همان منبع، صفحه ۲۷۶. (4) صرف نظر از موارد مذکور باید توجه داشت که موضوع برقراری حق ارتفاق در ثبت دفتر املاک اخبار و در سند مالکیت قید میشود و با انتقال ملک به دیگری حذف نمی شود و همچنان در ثبت دفتر املاک و سند مالکیت باقی می ماند. حتی اگر انتقال گیرنده، مالک ملک مجاور باشد که حق ارتفاق، له آن برقرار و یا علیه آن تحمیل شده باشد. نتیجه آن که، جمع شدن مالکیت دو ملک در یک شخص باعث اختلاط و آمیختگی نخواهد شد و زوال حق ارتفاق را به دنبال نخواهد داشت، جز آن که ممکن است برای مدت زمانی که عین یا منافع منتقل نشده است حق ارتفاق معلق گردد. جعفری لنگرودی دکتر … اموال همان منبع، صفحه ۲۷۶. (4) صرف نظر از موارد مذکور باید توجه داشت که موضوع برقراری حق ارتفاق در ثبت دفتر املاک اخبار و در سند مالکیت قید میشود و با انتقال ملک به دیگری حذف نمی شود و همچنان در ثبت دفتر املاک و سند مالکیت باقی می ماند. حتی اگر انتقال گیرنده، مالک ملک مجاور باشد که حق ارتفاق، له آن برقرار و یا علیه آن تحمیل شده باشد. نتیجه آن که، جمع شدن مالکیت دو ملک در یک شخص باعث اختلاط و آمیختگی نخواهد شد و زوال حق ارتفاق را به دنبال نخواهد داشت، جز آن که ممکن است برای مدت زمانی که عین یا منافع منتقل نشده است حق ارتفاق معلق گردد. اما حق ارتفاق ممکن است به صورت ایجابی تبلور یابد. مانند ارتفاق مرور یا ارتفاق برداشت آب که به موجب آن صاحب حق میتواند از ملک مجاور عبور کند و یا از چاه واقع در آن آب بردارد. بدیهی است که اطلاق ایجابی بودن چنین حقی از این جهت است که متضمن انجام عملی در ملک غیر م. ب.. چنان که ممکن است حق ارتفاقی، متضمن منع مالک از برخی تصرفات در ملک خودش باشد. مانند حق عدم احداث بنا و یا حق عدم بالا بردن بنا بیش از طبقات معین که در صورت های اخیر حق ارتفاقی سلبی خواهد بود. بعضی از حقوقدانان بهترین نمونه حق ارتفاق منفی را حق حریم املاک و قنوات دانسته اند که مالک زمین را از تصرفاتی که موجب تضرر صاحب حریم می شود، منع می کند.