مبنای اعسار

قواعد حاکم بر اعسار مبتنی بر موازین و بنیان های جامعه شناختی انسان مداری پاسداری از اخلاق و کرامت انسانی و نیز ترجیح منافع عمومی است. در فشار قرار دادن داد باخته ای که به واقع درآمد و دارایی در اختیار ندارد و بازداشت او و تنگدستی خانواده و افراد وابسته به او نیز نابودی امید به احیای وضع اقتصادی او منطقی مشروع و عقلایی نیست. از اینرو برپایه این تاسیس نیز همانند دیگر نهادهای همگون چون منع بازداشت تمام حقوق و مزایای مستخدم داد باخته مواد ۹۶-۹۸ ق.ا.ا. م) و منع بازداشت اموال با وصف مستثنیات دین ماده ۶۵ ق.ا.ا.م که به ماده ۲۴ ق.ن.ا.م.م انجامید) مبانی اخلاقی و ملاحظات حقوقی و اجتماعی توامان بکار رفته است. نهاد اعسار ریشه در آموزه های دینی و اخلاقی دارد و در ارزشمندترین منابع دینی به این مهم توجه شده است. در آیه ۲۸۰ سوره مبارکه بقره آمده: «وَإِنْ کَانَ ذُو عُسْرَهُ فَنَظِرَةٌ إِلَی مَسْسَرَةِ وَأَنْ تَصَدَقُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنتُمْ تَعْلَمُون و اگر بدهکار شما در تنگی و فشار است باید به او مهلت دهید تا هر وقت داشت بدهد و البته اگر قصد تصدق دارید برایتان بهتر است اگر اهل عمل باشید. «میسره در این آیه شریفه تمکن و دارا شدن است در مقابل عسرت که به معنای فقر و تنگدستی است. یعنی آن قدر باید به بدهکار مهلت داد تا او به پرداخت بدهی خود متمکن شود. همچنین در روایات اسلامی آمده أعیدک بالله أن تخرجه من ظل راسه پناه بر خدا از اینکه بستانکاری مسلمان بدهکاری) را از سرپناه خود خارج کند. افزون بر اینها وضع حکم تقسیط در پرداخت محکوم به برای شخص دادبرده نیز سودمند و دارای توجیه خواهد بود. چه آن که به جای بازداشت مدنی داد باخته و انتفای امید به دریافت محکوم به امکان دریافت تدریجی حقوق او فراهم میشود.