مصادیق قاعده تعذر وفا به مدلول عقد (قواعد فقه): عقد کفالت

هرگاه شخصی برای احضار شخص مدیونی کفیل گردد و پس از عقد، مکفول غایب شود و احضار او در تاریخ مقرر شده میسر نباشد، هرگاه کفیل طلب مهلت کند، می‌توان به او برای احضار مکفول مهلت داد و چنانچه غیبت مکفول به گونه‌ای باشد که احضار او حتی با دادن مهلت امکانپذیر نباشد، عقد کفالت منحل می‌شود و تعهد کفیل کان لم یکن خواهد شد. فقها این مساله را چنین توجیه کرده‌اند: هرگاه به علت غیبت و بی‌خبری مکفول، احضار مکفول برای کفیل امکانپذیر نباشد، تعهد کفیل لغو می‌شود، زیرا کفیل تعهد به مال نکرده و در این امر مقصر هم نبوده است. از کلمات فقها چنین استفاده می‌شود که برای انحلال عقد دو شرط لازم است: ۱. تعذر وفا به مدلول عقد کفالت به علت غیبت مکفول، که حادثه‌ای خارجی است، ایجاد شده باشد، ۲. کفیل در احضار مکفول مرتکب تقصیر نشده باشد. ۸ - سایر عقود هرگاه در هبه عین معین، تعذر تسلیم پیش آید، به استناد قاعده تعذر وفا، هبه باطل می‌شود. در صلح نیز چنانچه مصالح، قدرت بر ادای مال المصالحه را نداشته باشد و در‌ نتیجه، وفا به عقد متعذر باشد، صلح باطل می‌شود. در رهن نیز چنین است، یعنی اگر راهن قادر نباشد که عین مرهونه را به مرتهن یا به کسی که تراضی کرده‌اند که عین مرهونه نزد او باشد تسلیم کند، عقد رهن باطل است، همچنین اگر عین مرهونه قبل از اینکه مرتهن آن را قبض کند، تلف شود، رهن باطل است. پس اگر فردی نخلستانی را به رهن بگذارد و نخلستان مذکور خشک شود، یا خانه یا دکان یا کاروان‌سرایی را به رهن دهد و عین مرهونه منهدم شود، عقد رهن باطل می‌شود، همچنین است هرگاه لباسی که به رهن داده شده است آتش بگیرد یا متاعی باشد که فاسد شود به طوری که کسی آن را نخرد و مالی در ازای آن نپردازد. در عقد کفالت نیز همین قاعده جاری است و در صورتی که وفا به آن عقد متعذر شود، مثل اینکه مکفول بمیرد، عقد کفالت باطل می‌شود و بنابر مشهور، کفیل برائت می‌یابد. همین امر در عقد مضاربه نیز جاری است. پس اگر در اثر بیماری، عامل از انجام دادن عمل عاجز شود یا به علتی دیگر قادر به وفا به مفاد عقد مضاربه نباشد، عقد مضاربه باطل می‌شود. همچنین در عاریه، که عبارت است از تملیک انتفاع، اگر عقد بر این منعقد شود که چیزی نزد مستعیر باشد و از آن منتفع شود، اما آن شی‌ء تلف یا از انتفاع ساقط شود یا اینکه معیر بمیرد و یا مجنون شود، عقد عاریه باطل می‌شود، و این بطلان به دلیل تعذر وفا به آن عقد است که این تعذر در تمام مواردی که بیان شد، پیش می‌آید. همین‌طور است اگر معیر مورد عاریه را بفروشد یا هبه کند، زیرا آن شی‌ء بعد از بیع یا هبه ، ملک غیر معیر است و موضوعی باقی نمی‌ماند که معیر عاریه دهد. در مزارعه و مساقات نیز همین‌طور است، وقتی که عقد مزارعه و مساقات واقع شد، وفا به آن بر هر دو طرف واجب می‌شود. پس در صورتی که کسی از انجام دادن عمل عاجز شود و قدرتی بر وفا به عقد نداشته باشد یا بمیرد، در صورتی که مالک بر او شرط مباشرت کرده باشد که بنفسه انجام دهد، عقد باطل است. در ودیعه نیز همین قاعده جاری است. اگر مستودع از حفظ مال عاجز شد و قادر‌ نبود که به مقتضای عقد ودیعه وفا کند، عقد ودیعه باطل است و ردّ آن بر مودع واجب می‌گردد، همان‌گونه که ودیعه به مرگ ودعی باطل می‌شود. منبع: ج۴، ص۲۴۷