مطالبه ی بهای حق ریشه و نسق زراعی — این حق اگر چه در منابع فقهی

از دیر باز رسم بوده است که مالکین باغ و زمینهای کشاورزی زمین خود را در قالب قرارداد اجاره مزارعه مساقات و سایر روشها در اختیار کشاورز و زارع قرار می دادند و زارع پس از آن که زمین را آماده ی زرع می کرد، اقدام به کاشت درخت و زراعت میکرد. در بسیاری از مناطق ایران عرف بر این بود که پس از پایان قرارداد بین زارع و مالک زمین حقی برای زارع ایجاد میشد که مالک باید قبل از تخلیه ی ملک مبلغی را به عنوان حق ریشه به کشاورز و زارع پرداخت می کرد. این حق اگر چه در منابع فقهی سابقه ندارد؛ ولی در نظام قانونی و رویه ی قضایی کشور با استناد به عرف به رسمیت شناخته شده است. این حق در مناطق مختلف کشور اسامی متفاوتی دارد از جمله این حق را به حق نسق زراعی، حق زارعانه حق کارافه حق آب و گل، حق بنه، حق دسترنج رعیتی و دستارم خوانده اند. حق ریشه یا نسق زراعی نوعی حق مالی است که شباهت زیادی به حقوقی مثل حق کسب و پیشه دارد. صاحب حق ریشه و نسق زراعی که اقدام به تخلیه ملک و تحویل آن به مالک کرده است، می تواند دادخواست مطالبه ی حق ریشه و نسق زراعی را تقدیم کند. میزان بهای حق ریشه در صورت عدم توافق بین مالک و زارع توسط خبره یا کارشناس ارزیابی و تعیین میشود. برخی عوامل موثر در ارزیابی بهای حق نسق و ریشه ی کشاورزی عبارتند از طول مدت زراعت توسط زارع میزان آبادانی و توسعه زراعت توسط زارع میزان سرمایه گذاری کشاورز و هم چنین موقعیت و ارزش ملک معمولاً میزان حق ریشه به صورت درصدی از ارزش ملک محاسبه میشود. زارع که قصد مطالبه ی بهای حق ریشه را دارد خواهان دعوی است و دعوا باید به طرفیت مالک طرح شود. آن را غیر منقول تلقی کرد و باید از اموال منقول محسوب کنیم؛ زیرا با انتزاع ید مزبور را مطالبه کند. بنابراین دادخواست مطالبه ی بهای نسق زارعانه باید در محل اقامت خوانده و یا دادگاهی که عقد در حوزه ی آن واقع شده است یا تعهد باید در آنجا واقع بشود، مطرح شود. با این حال برخی از محاکم حق زارعانه را در حکم مال غیر منقول دانسته اند و دادگاه محل وقوع مال غیر منقول را صالح به رسیدگی می دانند. پس از صدور رأی محکومیت خوانده به پرداخت حق ریشه و قطعیت رأی اجراییه صادر میشود و م. ع. مکلف است ظرف مهلت ۱۰ روز نسبت به اجرای آن اقدام کند. در غیر این صورت اموال وی از جمله ملکی که نسبت به آن ادعای حق ریشه شده است قابل توقیف است و از طریق مزایده به فروش میرسد.