معیار تمیز عدالت — از آن به دست آید

گروهی طرفدار دارد: ۱ در نظر مشهور میان علامه و متأخران او عدالت کیفیت نفسانی است که باعث تقوا و مروت در انسان میشود. این کیفیت بازدارنده و محرک را به ملکه عدالت و هیئت راسخ نیز تعبیر کرده اند. بعضی از بزرگان نیز توضیح داده اند که مقصود از ملکه عدالت حالتی است که ارتکاب گناهان را دشوار میکند نه محال. زیرا، اگر این اندازه در تقوای شاهد سختگیری شود، تنها معدودی نادر حائز شرط عدالت می شوند و این امر با نیاز اجتماعی اثبات در عبادات و معاملات و ایقاعات منافات دارد. پاره ای از فقیهان به جای تکیه بر ملکه بازدارنده و باعث تقوا به چهره عملی و اثباتی آن پرداخته اند می گویند عدالت با ترک معاصی و به ویژه پرهیز از گناهان بزرگ و نداشتن اصرار با عادت بر ارتکاب سایر گناهان احراز می شود: یعنی عدالت مفهومی نزدیک به تقوا است. . بعضی هر دو شرط را به هم آمیخته اند، بدین معنی که استقامت در کردار در صورتی نشان عدالت است که دلالت بر وجود ملکه یا کیفیت بازدارنده و راسخ در ذهن باشد. زیرا ملکه پرهیز از گناه ملازمه با اجتناب عملی از آن ندارد؛ همچنان که تقوا و مروت در کردار ملازمه با وجود آن استعداد و ملکه آرمانی ندارد. پس وقتی گفته می شود که استقامت ناشی از ملکه تقوا به معنی عدالت است، در واقع دو شرط استعداد و کیفیت نفسانی را با درستی کردار به هم آمیخته اند تا معنای ویژه ای . این ایراد در رساله عدالت ظاهراً به صاحب مفاتیح وحید بهبهانی با عنوان مولی الاعظم وحید عصره نسبت داده شده است. ⚠ احتیاط: 1 واژهٔ ناخوانا با «...» جایگزین شد. . بعضی هر دو شرط را به هم آمیخته اند، بدین معنی که استقامت در کردار در صورتی نشان عدالت است که دلالت بر وجود ملکه یا کیفیت بازدارنده و راسخ در ذهن باشد. زیرا ملکه پرهیز از گناه ملازمه با اجتناب عملی از آن ندارد؛ همچنان که تقوا و مروت در کردار ملازمه با وجود آن استعداد و ملکه آرمانی ندارد. پس وقتی گفته می شود که استقامت ناشی از ملکه تقوا به معنی عدالت است، در واقع دو شرط استعداد و کیفیت نفسانی را با درستی کردار به هم آمیخته اند تا معنای ویژه ای . این ایراد در رساله عدالت ظاهراً به صاحب مفاتیح وحید بهبهانی با عنوان مولی الاعظم وحید عصره نسبت داده شده است. ۲. ابن ادریس سرائر، ج ۱، ص ۲۸۰، در تأکید بر عدالت امام جماعت نماز می نویسد:«و حد العدل، هو الذی لا یخل بواجب و لا یرتکب قبیحً از صاحب وسیله و از ابی الصلاح و مجلسی نیز نقل شده است که اجتناب از کبائر و عدم اصرار بر صغار عدالت است رساله عدالت شیخ، ص ۳۲۶) - سبزواری کفایة الاحکام، ص ۲۸ که درباره معنی عدالت در امام جماعت می نویسد: «و الاشهر الأقرب فی معنی العدالة، أن لا یکون مرتکبً للکبائر و لا ...ً علی الصغائر - علامه حلی تحریر الاحکام، ج ۲، ص ۲۰۸. ⚠ احتیاط: 1 واژهٔ ناخوانا با «...» جایگزین شد. ۲. ابن ادریس سرائر، ج ۱، ص ۲۸۰، در تأکید بر عدالت امام جماعت نماز می نویسد:«و حد العدل، هو الذی لا یخل بواجب و لا یرتکب قبیحً از صاحب وسیله و از ابی الصلاح و مجلسی نیز نقل شده است که اجتناب از کبائر و عدم اصرار بر صغار عدالت است رساله عدالت شیخ، ص ۳۲۶) - سبزواری کفایة الاحکام، ص ۲۸ که درباره معنی عدالت در امام جماعت می نویسد: «و الاشهر الأقرب فی معنی العدالة، أن لا یکون مرتکبً للکبائر و لا ...ً علی الصغائر - علامه حلی تحریر الاحکام، ج ۲، ص ۲۰۸. از آن به دست آید. در مقام داوری نسبت به این سه نظر باید به دو نکته مهم به عنوان داده های نخستین بحث توجه کرد که سبب نزدیک شدن نظرها و ساده تر شدن اثبات عدالت می شود (1) حقوق وسیله روانکاوی اشخاص را ندارد تا بتواند به دلیل مستقیم وجود ملکه عدالت دست یابد، پس ناچار باید به اماره هایی روی آورد که نشان وجود آن ملکه باشند. بارزترین نشانه حسن ظاهر رفتار و کردار او در جامعه است و تنها از این راه می توان به وجود آن کیفیت آرمانی و راسخ در ذهن پی برد. در نتیجه، باید گفت در هر سه نظر شیوه رفتار و منش اجتماعی شاهد سهم اصلی را در احراز عدالت شاهد دارد، خواه به عنوان شرط اصیل به آن نگریسته شود نظر دوم) یا دلیلی بر وجود ملکه عدالت. (۲) در ارزیابی رفتار شاهد باید پندار و کردار نیک او چندان تکرار شود که بتوان گفت عادت او شده است و گرنه کار خیر اتفاقی از هر شروری محتمل است و نباید آن را عدالت شمرد. از سوی دیگر عادت به تقوا و میانه روی و رفتار هنجار در اجتماع همان کیفیت آرمانی و راسخ در ذهن است که ملکه عدالت نامیده می شود. بدین ترتیب اختلاف ها دست کم در مرحله اثبات و عملی فایده مهمی ندارد و به جای بحث درباره کیفیت روانی شاهد کافی است به کردار اجتماعی او توجه شود. در این باره مهمترین پرسش این است که معیار تمیز نیک و بد اعمال شاهد چیست؟ آیا رعایت تقوای مذهبی یا اجرای دستورهای اسلامی و پرهیز از منهیات کافی است یا معیار رفتار با فتوت و مروت در اجتماع را باید داور نهایی شمرد؟ افزوده شدن ایمان و مروت بر شرط عدالت در تاریخ فقه از زمان علامه به بعد) . این بابویه صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۱، ص ۳۸۰ - عبد الفتاح مراغی، عناوین، ج ۲، ص ۷۳۶ که در تعریف عدالت می نویسد: «و الظاهر ان العدالة هی الملکة و حسن الظاهر کاشف عنها، کما قضات صحیحة ابن الی یعفور، لا ان نفس حسن الظاهر هو العدالة و لا مجرد الاسلام مع عدم ظهور الفسق، کما یراه شیخ الطائفة، حتی یکون المشکوک فیه محکومً بعد الته بعد العلم با سلامه در این نظر حسن ظاهر کاشف از وجود ملکه عدالت در شاهد است. ش اثبات و دلیل اثبات (جلد دوم) حکایت از این واقعیت دارد که با پخته شدن اندیشه های فقهی دانشمندان اسلامی نیز به اهمیت رفتار اجتماعی و داوری های عرفی پی برده اند. بیگمان، اجرای دستورهای مذهبی وسیله تهذیب نفس و قرب به حق است، ولی نتیجه به کاربردن این وسیله در رفتار اجتماعی ظاهر می شود و چه بسا کسانی که در رعایت ظواهر و پرهیز از آنچه در شرع نهی شده اهتمام لازم دارند، ولی از رفتاری متعادل و همراه با مروت بی بهره اند و تندخویی و تعصب نابجا آنان را به بیراهه می برد. به همین جهت در مسالک شهید ثانی تصریح شده است که شهادت کسی که مروت ندارد پذیرفته نیست و این در حالی است که فقیهان فهمیدن مروت را به محاسن اخلاقی و کارها و عادت های پسندیده تعبیر میکنند. بدین ترتیب سیر تاریخ اندیشه ها در فقه به سوی توجه به رفتار اجتماعی می رود.