مفهوم انتقال دعوا در جریان دادرسی — اگر موضوع دعوا حقوق دینی باشد

انتقال دعوا در مفهوم کلی و عام آن ناظر به جایگزینی هر یک از اصحاب دعوا و انتقال موضوع دعوا به جانشین ی. ق. م. طرف دعوا است. در مورد اخیر یعنی انتقال موضوع دعوا اصولاً یکی از اصحاب دعوا نیز تغییر می یابد و شخص دیگری جایگزین وی میشود. انتقال دعوا گاهی در جریان یک مرحله از دادرسی رخ میدهد و گاهی نیز در زمان اتخاذ و استفاده از یکی از طرق شکایت از آراء چهره میکند. برای مثال فوت یکی از اصحاب دعوا و جایگزینی وراث وی به عنوان قائم مقامان عام او از مصادیق بارز انتقال دعوا در جریان مرحله ای از دادرسی مدنی است ماده ۱۰۵ ق.آ.د.م. در این مورد دادگاه با صدور قرار توقیف دادرسی به طرف دیگر دعوا اعلام میکند که شخص یا اشخاص جانشین متوفی را معرفی نماید. در برخی دعاوی به جهت طبع و ماهیت موضوع آن این جایگزینی و جانشینی اتفاق نمی افتد. مانند فوت زوج یا زوجه در جریان رسیدگی به دعاوی الزام به تمکین یا صدور مجوز طلاق در چنین مواردی به اعتبار پیوند و وابستگی تام موضوع دعوا به شخصیت اصحاب آن دعوا ساقط میشود و دادگاه باید با صدور قرار سقوط دعوا ادامه رسیدگی به دعوا را متوقف و باب آن را ببندد. اگر موضوع دعوا حقوق دینی باشد، انتقال آن در قالب جابجایی دین و طلب، باعث انتقال حق مورد دعوا و جایگزینی اصحاب دعوا خواهد شد. اما این انتقال در صورتی در دادگاه کارگر و موثر می افتد که بتوان انتقال را بدون یک رسیدگی قضایی نزد دادگاه به اثبات رساند؛ مانند ابراز سند رسمی که موضوع آن را انتقال دین و طلب تشکیل می دهد ماده ۷۲۴ قانون مدنی). در مورد حقوق عینی، وضعیت کمی دشوار است؛ زیرا اگر ۱. ماده ۷۲۴ قانون مدنی حواله عقدی است که به موجب آن طلب شخصی از ذمه مدیون به ذمه شخص ثالثی منتقل می گردد. موضوع دعوا مربوط به اموال غیر منقول ثبت شده باشد، انتقال دعوا هنگامی پذیرفته میشود که منتقل الیه با ابراز سند رسمی انتقال یا استناد به دفتر املاک سازمان ثبت، خ. ر. ب. عنوان قائم مقام و جانشین ناقل به دادگاه معرفی کند. در چنین مواردی دادگاه بدون یک رسیدگی قضایی شخص منتقل الیه را به عنوان جایگزین یا جانشین انتقال دهنده در دعوا می پذیرد. در غیر این صورت انتقال دعوا رخ نمی دهد و شخصی که مدعی است مورد دعوا را به انتقال گرفته می بایست در قالب طرح یکی از دعاوی طاری چون دعوای ورود شخص ثالث یا دعوای جلب شخص ثالث حسب مورد به دادرسی وارد با جلب شود. هنگامی که جایگزینی به سهولت و بدون انجام دادخواهی های مربوط به دعاوی طاری مانند ورود ثالث یا جلب ثالث اتفاق می افتد، اصولاً طرف دعوایی که به علت تحقق انتقال دعوا ذی نفعی یا توجه دعوا به خود را از دست می دهد، از اطراف دعوا و جریان دادرسی خارج میشود. مگر این که همه مورد دعوا ب. غ. انتقال نیافته باشد و تنها بخش مفروز یا مشاعی از موضوع دعوا منتقل شده باشد. در این صورت هم ناقل در فرآیند دادرسی می ماند و هم انتقال گیرنده به اصحاب دعوا افزون می شود. چنانچه انتقال گیرنده مورد دعوا نتواند جایگزینی و جانشینی خود را با دلیل مسجل و قاطع به اثبات برساند ناگزیر است با اقامه دعوای ورود ثالث یا با طرح دعوای جلب ثالث توسط یکی از اصحاب دعوای اصلی به دادرسی اصلی وارد یا فراخوانده شود تا با اثبات و احراز انتقال حقوق مورد دعوا به شخص ثالث جایگزینی در نتیجه یک رسیدگی قضایی به اثبات و تسجیل برسد. در صورت اخیر نیز هر دو شخص یعنی اصیل و جانشین وی در فرآیند دادرسی مدنی شرکت و حضور خواهند داشت.