مقایسه اضطرار اکراه و اجبار — تفاوت میان آن دو را نیز در

تشابه میان آن دو را در چند چیز باید جستجو کرد: اولا هر دو در معرض تهدید هستند و در صورت عدم اقدام تهدیدی که علیه آنها به عمل آمده است فعلیت یافته و موجب زبان یا تلف نفس آنان می شود. ثانیاً، راه رهایی از خطر موجود یا تهدید به عمل آمده در هر دو مورد، اقدام به انجام عملی است که در شرایط عادی نامشروع و نارو است. ثالثا، اینکه اکراه و اضطرار هر دو شخص را به موضع ناچاری و اضطرار می اندازند؛ به گونه ای که راهی جز تن دادن به خطر یا تهدید و یا اقدام به ارتکاب فعل مجرمانه برای وی باقی نمی گذارند. رابعاً، اکراه و اضطرار، هر دو از عناوین ثانویه بوده، سبب تغییر حکم شرعی عمل ارتکابی شده و در نتیجه مانع توجه مسؤولیت کیفری می شوند. هر دو موجب فقدان رضا و طیب خاطر هستند. تفاوت میان آن دو را نیز در چند چیز باید جستجو کرد: ناست، در موقعیت مضطر و مکره و منشأ خطری که آن دو را تهدید می کند. دوم، اضطرار موجب فساد اختیار و اراده ی مضطر نمی شود؛ اما اراده و اختیار مکره محدود است. آنچه موجب بروز حالت اکراه در مکره می شود با آنچه سبب وقوع مضطر در اضطرار می شود متفاوت است؛ در اضطرار مضطر خود را در شرایط و موقعیتی می بیند که خروج از آن مستلزم ارتکاب فعلی حرام است. شرایط و موقعیت تهدید آمیز اغلب به طور طبیعی ایجاد شده و انسان در بروز آن دخالت ندارد؛ مانند موردی که شخص دچار گرسنگی یا تشنگی شدید شده و هیچ غذا یا آب مباحی جهت سدجوع یا رفع عطش در اختیار نداشته باشد. در این صورت برای رهایی خود از خطر هلاکت ناچار دست به سرقت زده یا اقدام به نوشیدنی یا خوردنی حرام می کند. (۱) در اکراه، منشأ تهدید و خطر همیشه یک فرد انسانی است که عاملی خارجی محسوب می شود؛ یعنی فردی با به کارگیری قدرت و توانایی خود یا با سوء استفاده از موقعیت خویش دیگری را وسیله ی ارتکاب عمل محرم قرار داده، او را وادار به ارتکاب عمل مزبور می نماید. مکره برای رهایی خود از خطری که از سوی اکراه کننده متوجه او شده و به منظور ممانعت از عملی شدن تهدیدات وی ناچار به ارتکاب عملی می شود که در شرایط عادی انجام نمی داد. به تعبیر شیخ محمد خضری بک لو خلی و نفسه لما باره به طور خلاصه اکراه، فعل اکراه کننده است و اضطرار صفت مضطر. سوم تفاوت در انگیزه و داعی است. در اکراه داعی یا انگیزه رفع ضرری است که مکره با آن مستقیماً مواجه است، در حالی که در اضطرار رفع ضرورتی است که مضطر در آن واقع شده است؛ خواه منشأ درونی باشد یا بیرونی.