ملت: با قـرائت دمـوکراسی

در متون سیاسی ایران بعد از‌ مشروطیت‌، نوعی‌ دوگانگی و عدم اشتراک نظر در مبانی فـکری و فـرهنگ‌ سیاسی‌ پیش آمد و این آغاز اخـتلافی اسـاسی در یک‌صد سـال گـذشته گـردید. تا اینجا به تـلقی روح کلی بر مفهوم‌ ملت‌ با‌ دیدگاه بومی و ملی پرداختیم مناسب است این مفهوم را در‌ زاویه دیـگر آن یـعنی با تلقی غربی مسئله و انعکاس آن در یـکی از مـتون سـیاسی، پی‌بـگیریم. «رسـاله‌ بیداری‌ دشمن‌، خـواب مـا» از صدر مشروطیت با ما این‌گونه سخن می‌گوید: « دموکراسی‌ چیست؟ روحا‌ دموکراسی عبارت از آن طبقات مسلوب الحقوقی است کـه بـا یـک پلیتیک بس متین مشعشعی در‌ جلو‌ عملیات‌ ظـالمانه و تـعدیات غـاصبانه آریستوکراسی ، مـقاومت کـرده، فردافرد طبقات خود را در‌ پلیتیک‌ خود‌، حقّ مداخله داده تا بدین وسیله در مقابل تعالی‌جویی و شخصیت‌طلبی و حقوق انحصاری عناصر آریستوکرات‌، کسب‌ عظمت‌ نموده و بالنتیجه از یک آزادی عمومی متساوی، سرتاسر اجـتماعی و محیط خود را متنوّر گردانیده‌ در‌ تقلید سیاست و زمامداری جمعیت، عملاً حقوق عامیه خود را اثبات و تصدّی نماید. و از‌ اینجاست‌ که‌ سیاست تشکیلاتی آن ابدا راه‌بردار نیست؛ بدین تقریر که دموکراسی در طی مراتب تشکیلاتی‌ خـود‌ هـمیشه اختیارات را به‌دست افراد پائین‌تر تشکیل خود (حوزه‌ها) داده که در یک‌ سیر‌ مترقیانه‌، عناصر جدی و فعال و افراد خاصه و با لیاقت را به مرتبه بالا متمکن گردانیده و سپس او‌ امرش‌ را، در حدود اختیار رایی کـه دارد، انـقیاد نمایند. فلهذا هیچ‌کس را‌ حقّ‌ تمرکز‌ یا تحکّم به هیچ یک از افراد در هیچ موقع نیست، مگر آنان که خود‌ افراد‌ به‌ اختیار کامل بـدون «پروپاگـاند»، انتخاب و برگزیده باشند...» ب. ت. ب. متن رساله «بیداری دشمن، خواب مـا»، مـی‌توان به نوعی‌ مفهوم‌ و قرائت غربی از مـلت و دمـوکراسی توجه نـمود مـشخصه‌های‌ ایـن قرائت چند چیز اسـت‌: اول‌: هیچ‌گونه‌ تلاش بر فهم مبانی نظری و تاریخی «ملّت» با دیدگاه بومی ندارد. دوم: بین مفهوم مـلت‌ بـرای‌ یک کشور شرقی یا اسلامی بـا سـایر مـوارد آن در غـرب، فـرقی‌ قائل‌ نیست‌. سـوم: بـراساس کلیشه‌ها و اصولی خشک و غیرقابل انعطاف سخن می‌گوید. پنـجم: مـلت را در جـهت سیاسی و در قالب‌های پارلمانی و حزبی‌ و گروهی‌ منحل کـرده و از آن طـریق بـه بـحث مـی‌پردازد. تناقض و خلطی‌ که‌ از یک قرن گذشته تا به امروز‌ همچنان‌ برای‌ عـده‌ای در فهم اصول و مبانی‌ اندیشه‌های سیاسی‌ در‌ ایران اشکال و پیچیدگی ایجاد کرده و می‌کند.