دکترین
مهدویت در فریقین: روایات صحیح مهدویت از طریق اهل‌البیت
روایات مهدویت از طریق اهل‌البیت (علیهم‌السّلام) فوق تواتر است و حتی می‌توان ادعا کرد که در هیچ زمینه‌ای به‌اندازه مهدویت روایت نقل نشده باشد. بنابراین تشکیک درباره مهدویت و روایاتی که از طریق اهل بیت (علیهم‌السّلام) نقل شده است، نهایت جهل و نادانی ادعا کننده را ثابت می‌کند و بس. ۳.۱.
۱ - روایت اول نام تک‌تک ائمه از زبان امام جواد (علیه‌السلام) ؛ ثُمَّ قَامَ فَمَضَی فَقَالَ اَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ یَا اَبَا مُحَمَّدٍ اتْبَعْهُ فَانْظُرْ اَیْنَ یَقْصِدُ فَخَرَجَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ (علیهما‌السّلام) فَقَالَ مَا کَانَ اِلَّا اَنْ وَضَعَ رِجْلَهُ خَارِجاً مِنَ الْمَسْجِدِ فَمَا دَرَیْتُ اَیْنَ اَخَذَ مِنْ اَرْضِ اللَّهِ فَرَجَعْتُ اِلَی اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) فَاَعْلَمْتُهُ فَقَالَ یَا اَبَا مُحَمَّدٍ اَ تَعْرِفُهُ قُلْتُ اللَّهُ ورَسُولُهُ واَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ اَعْلَمُ.
قَالَ: هُوَ الْخَضِرُ علیه السلام؛ وارد مسجد الحرام شد و بنشست، مردی خوش قیافه و خوش لباس پیش آمد و به امیر مؤمنان (علیه‌السّلام) سلام کرد. حضرت جواب سلام وی را داد. او نیز پس از این که نشست: گفت: یا امیر مؤمنان سه سؤال از شما می‌پرسم، اگر جواب آنها را دادید، می‌فهمم مردمی که بعد از پیامبر حکومت را متصرف شدند در باره تو مرتکب عملی اشتباه شده‌اند و با این کار خود را محکوم ساخته‌اند و در دنیا و آخرت خویش آسوده و در امان نیستند.
اما اگر جواب سؤالاتم را ندادی می‌فهمم که تو هم با آنها برابری. امیر مؤمنان (علیه‌السّلام) به او فرمودند: هر چه می‌خواهی از من بپرس، او گفت: به من بگو: وقتی انسان می‌خوابد روحش کجا می‌رود؟ و چگونه می‌شود که انسان گاهی به یاد می‌آورد و گاهی فراموش می‌کند؟ و چگونه می‌شود که فرزند انسان مانند عموها و دائی‌هایش می‌شود؟ (یعنی ویژگی‌های وراثتی آنها را به ارث می‌برد.) امیر مؤمنان (علیه‌السّلام) رو به امام حسن (علیه‌السّلام) کرده و فرمودند: ای ابامحمد!
جوابش را بگو، امام حسن (علیه‌السّلام) جواب سؤالات را فرمودند، آن مرد گفت: گواهی می‌دهم که کسی جز خداوند، شایسته پرستش نیست و همواره به آن گواهی می‌دهم. گواهی می‌دهم که تو وصی رسول خدا هستی و به حجت او قیام کرده‌ای- اشاره به امیر مؤمنان کرد- و همواره بدان گواهی می‌دهم. گواهی می‌دهم که تو وصی او هستی و وظایف او را انجام می‌دهی- اشاره به امام حسن کرد. گواهی می‌دهم که حسین بن علی وصی برادر خود و انجام دهنده وظایف وی خواهد بود.
و گواهی می‌دهم که مردی از فرزندان حسن است که تا هنگام ظهور نباید به کنیه و نام خوانده شود. او زمین را از عدالت پر می‌کند چنان که از ستم پر شده است. درود و رحمت و برکات خدا بر تو باد، ای امیر مؤمنان!، سپس برخاست و برفت. امیر مؤمنان فرمودند: ای ابامحمد! دنبالش برو و ببین کجا می‌رود؟ حسن بن علی (علیهما‌السّلام) بیرون آمده و فرمودند: به محض این که پایش را از مسجد بیرون گذاشت نفهمیدم به کدام سمت از زمین خدا رفت. سپس خدمت امیر مؤمنان (علیه‌السّلام) بازگشتم و به او خبر دادم.
فرمود: ای ابامحمد! او را می‌شناسی؟ گفتم: خدا و پیغمبرش و امیر مؤمنان داناترند، فرمودند: او خضر (علیه‌السّلام) بود". و کان ثقة فی نفسه...". وی مورد اعتماد و گرانقدر است: "کان عظیم المنزلة عند الائمة (علیهم‌السّلام)، شریف القدر، ثقة". جلیل القدر عظیم المنزلة عند الائمة (علیهم‌السّلام)". ۳.۱.
۳ - روایت دوم نام تک‌تک ائمه (علیه‌السّلام) از زبان امام صادق (علیه‌السلام) ؛ آن حضرت اصول عقاید شیعه و از جمله امامت را به تفصیل در این روایت توضیح داده و تصریح کرده است که حضرت حجت (علیه‌السّلام) فرزند حضرت امام حسن عسکری (علیه‌السّلام) است: "حَدَّثَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ قَالَ حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مُوسَی قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام: اِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ مُعَاوِیَةُ بْنُ وَهْبٍ وعَبْدُ الْمَلِکِ بْنُ اَعْیَنَ...
ثُمَّ قَالَ علیه السلام: اِنَّ اَفْضَلَ الْفَرَائِضِ واَوْجَبَهَا عَلَی الْاِنْسَانِ مَعْرِفَةُ الرَّبِّ والْاِقْرَارُ لَهُ بِالْعُبُودِیَّةِ وحَدُّ الْمَعْرِفَةِ اَنَّهُ لَا اِلَهَ غَیْرُهُ ولَا شَبِیهَ لَهُ ولَا نَظِیرَ لَهُ واَنَّهُ یَعْرِفُ اَنَّهُ قَدِیمٌ مُثْبَتٌ بِوُجُودٍ غَیْرُ فَقِیدٍ مَوْصُوفٌ مِنْ غَیْرِ شَبِیهٍ ولَا مُبْطِلٍ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وهُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ. وَ بَعْدَهُ مَعْرِفَةُ الرَّسُولِ والشَّهَادَةُ لَهُ بِالنُّبُوَّةِ واَدْنَی مَعْرِفَةِ الرَّسُولِ الْاِقْرَارُ بِهِ بِنُبُوَّتِهِ واَنَّ مَا اَتَی بِهِ مِنْ کِتَابٍ اَوْ اَمْرٍ اَوْ نَهْیٍ فَذَلِکَ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وجَلَّ وَ بَعْدَهُ مَعْرِفَةُ الْاِمَامِ الَّذِی بِهِ یَاْتَمُّ بِنَعْتِهِ وصِفَتِهِ واسْمِهِ فِی حَالِ الْعُسْرِ والْیُسْرِ واَدْنَی مَعْرِفَةِ الْاِمَامِ اَنَّهُ عِدْلُ النَّبِیِّ اِلَّا دَرَجَةَ النُّبُوَّةِ ووَارِثُهُ واَنَّ طَاعَتَهُ طَاعَةُ اللَّهِ وطَاعَةُ رَسُولِ اللَّهِ والتَّسْلِیمُ لَهُ فِی کُلِّ اَمْرٍ والرَّدُّ اِلَیْهِ والْاَخْذُ بِقَوْلِهِ.
وَ یَعْلَمُ اَنَّ الْاِمَامَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) عَلِیُّ بْنُ اَبِی طَالِبٍ ثُمَّ الْحَسَنُ ثُمَّ الْحُسَیْنُ ثُمَّ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ ثُمَّ اَنَا ثُمَّ مِنْ بَعْدِی مُوسَی ابْنِی ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وَلَدُهُ عَلِیٌّ وبَعْدَ عَلِیٍّ مُحَمَّدٌ ابْنُهُ وبَعْدَ مُحَمَّدٍ عَلِیٌّ ابْنُهُ وبَعْدَ عَلِیٍّ الْحَسَنُ ابْنُهُ والْحُجَّةُ مِنْ وُلْدِ الْحَسَنِ...؛ از هشام روایت می‌کنند که وی گفت: نزد حضرت صادق (علیه‌السّلام) بودم.
معاویة بن وهب و عبدالملک بن اعین نزد آن حضرت آمدند... سپس امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: بهترین فرائض و واجب‌ترین آنها بر انسان شناخت پروردگار و اقرار به بندگی اوست، و حدّاقل معرفت این است که به یکتایی او اقرار کند و شبیه و شریکی برای او قائل نشود، و بداند که او قدیم و ثابت و موجود است، و به چیزی مقیّد نیست، توان او را توصیف شده؛ ولی نه از روی شبیه و مانندی، و بداند که او باطل نیست و مانندش چیزی نیست و او شنوا و بینا است.
و پس از او شناخت پیامبر و گواهی به نبوت اوست، و کمترین چیزی که در شناسایی او لازم است این است که اقرار به نبوت او کند، و اینکه آنچه آورده از جمله کتاب یا امر و نهی از نزد خدای (عزّوجلّ) است. و این که اطاعت او اطاعت خداوند و رسول اوست، و در هر امری تسلیم او باشد و (در آنچه نمی‌داند) به او مراجعه کند و گفتار او را آویزه گوش کند. این روایت مطالب زیادی را ثابت می‌کند؛ از جمله: ۱.
۲. امام بعد از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) علی بن ابی‌طالب، امام حسن، امام حسین (علیهم‌السّلام) و... است؛
۳. ائمه (علیهم‌السّلام) همتراز با رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هستند و تمام مقامات آن حضرت جز نبوت را دارا هستند؛
۴. اطاعت از امام، اطاعت از پیامبر و اطاعت از خداوند است؛
۵. آخرین امام و حجت، فرزند امام حسن عسکری (علیه‌السّلام) است. • هَارُونُ بْنُ مُوسَی بن احمد؛ وی قابل اطمینان بود و نمی‌توان به او اشکال گرفت؛ روایات زیادی از وی نقل شده، بی‌نظیر و مورد اعتماد است؛ جلیل القدر، عظیم المنزلة، واسع الروایة، عدیم النظر، ثقة. روی جمیع الاصول والمصنفات". در فقه نکته سنج و آگاه و مطمئن است؛ جلیل القدر، عارف بالرجال، موثوق به... جلیل القدر، بصیر بالفقه، ثقة". کان وجها فی اصحابنا القمیین، ثقة، عظیم القدر، راجحا، قلیل السقط فی الروایة".
وکان ثقة صدوقا...". وی از برترین راویان شیعه و از اصحاب اجماع به شمار می‌رود؛ جلیل القدر، عظیم المنزلة فینا وعند المخالفین...". و کان من اوثق الناس عند الخاصة و العامة، وانسکهم نسکا، و اورعهم و اعبدهم". • هشام بن سالم ؛ فَقَالَ یَا دِعْبِلُ الْاِمَامُ بَعْدِی مُحَمَّدٌ ابْنِی وبَعْدَ مُحَمَّدٍ ابْنُهُ عَلِیٌّ وبَعْدَ عَلِیٍّ ابْنُهُ الْحَسَنُ وبَعْدَ الْحَسَنِ ابْنُهُ الْحُجَّةُ الْقَائِمُ الْمُنْتَظَرُ فِی غَیْبَتِهِ الْمُطَاعُ فِی ظُهُورِهِ لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا اِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَخْرُجَ فَیَمْلَاَهَا عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وظُلْماً واَمَّا مَتَی فَاِخْبَارٌ عَنِ الْوَقْتِ وَلَقَدْ حَدَّثَنِی اَبِی عَنْ اَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ (علیهم‌السّلام) اَنَّ النَّبِیَّ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مَتَی یَخْرُجُ الْقَائِمُ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ؟
فَقَالَ مَثَلُهُ مَثَلُ السَّاعَةِ «لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها اِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ والْاَرْضِ لا تَاْتِیکُمْ اِلَّا بَغْتَةً»؛ دعبل خزاعی می‌گوید: هنگامی که قصیده خود را که با این ابیات شروع می‌شد: «مدارس آیات خلت من تلاوة ومنزل وحی مقفر العرصات» برای حضرت امام رضا (علیه‌السّلام) خواندم، موقعی زمانی که به این شعر رسیدم: «خروج امام لا محالة خارج یقوم علی اسم اللَّه والبرکات ••• یمیّز فینا کلّ حقّ وباطل ویجزی علی النعماء والنقمات؛ روح‌القدس با زبان تو این دو بیت را خواند!
آیا می‌دانی این امام کیست و چه زمانی قیام می‌کند؟ نه! چنان که پر از ظلم شده باشد. حضرت فرمودند: ای دعبل! بعد از او نیز پسرش حسن و بعد از حسن پسرش حجت قائم، امام امت است که (اهل ایمان) در زمان غیبتش انتظار او را می‌کشند و بعد از ظهورش از وی فرمان‌برداری می‌کنند. اگر تنها یک روز از عمر دنیا باقی مانده باشد خداوند آن روز را به‌اندازه‌ای طولانی می‌کند تا او بیاید و جهان را پر از عدل کند چنان که پر از ظلم شده است. اما چه زمانی ظهور خواهد کرد؟
نمی‌توان وقت آن را تعیین نمود. ایشان فرمودند: آمدن وی مثل آمدن روز رستاخیز است که خداوند در قرآن می‌فرماید: «لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها اِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَ الْاَرْضِ لا تَاْتِیکُمْ اِلَّا بَغْتَةً؛ کسی جز خداوند وقت آن را معلوم نمی‌کند، این مطلب در آسمان‌ها و زمین گران آمده» آن حضرت به طور ناگهانی به سوی شما خواهد آمد". این روایت امامت امام رضا (علیه‌السّلام) تا امامت حضرت مهدی (عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) و همچنین غیبت طولانی حضرت حجت و ظهور آن حضرت و...
ثابت می‌کند. رحمت و رضوان خداوند بر او باد؛ و کان رجلا ثقة دینا فاضلا (رحمة‌الله‌علیه) و رضوانه". القمی، ثقة فی الحدیث، ثبت، معتمد، صحیح المذهب". این جمله به روشنی ثابت می‌کند که تمام شیعیان بر وثاقت او اجماع داشته‌اند. ثقة، صحیح الحدیث". در این ذکر از ائمه دوازده گانه (علیهم‌السّلام) یاد شده است: "عَلِیُّ بْنُ اِبْرَاهِیمَ عَنْ اَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ قَالَ: سَاَلْتُ اَبَا الْحَسَنِ الْمَاضِیَ (علیه‌السّلام) عَمَّا اَقُولُ فِی سَجْدَةِ الشُّکْرِ فَقَدِ اخْتَلَفَ اَصْحَابُنَا فِیهِ: فَقَالَ: قُلْ واَنْتَ سَاجِدٌ: اللَّهُمَّ اِنِّی اُشْهِدُکَ واُشْهِدُ مَلَائِکَتَکَ واَنْبِیَاءَکَ ورُسُلَکَ وجَمِیعَ خَلْقِکَ اَنَّکَ اللَّهُ رَبِّی والْاِسْلَامَ دِینِی ومُحَمَّداً نَبِیِّی وعَلِیّاً وفُلَاناً وفُلَاناً اِلَی آخِرِهِمْ اَئِمَّتِی بِهِمْ اَتَوَلَّی ومِنْ عَدُوِّهِمْ اَتَبَرَّاُ اللَّهُمَّ اِنِّی اَنْشُدُکَ دَمَ الْمَظْلُومِ ثَلَاثاً اللَّهُمَّ اِنِّی اَنْشُدُکَ بِاِیوَائِکَ عَلَی نَفْسِکَ لِاَوْلِیَائِکَ لِتُظْفِرَنَّهُمْ بِعَدُوِّکَ وعَدُوِّهِمْ اَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وعَلَی الْمُسْتَحْفَظِینَ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ...؛ پس آن حضرت فرمود که در حال سجده بگو: «بار الها من تو را، فرشتگانت را، پیامبران و فرستادگانت را و تمامی مخلوقات و بندگانت را گواه می‌گیرم که خداوند یکتا، پروردگار من است.
اسلام دین من است. محمّد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پیامبر من و علی و فلانی و فلانی (نام همه ائمه را بیاورد) امامان و پیشوایان دین من هستند. با آنها دوست و از دشمنانشان بیزارم. بارالها، تو را سوگند می‌دهم به خون ریخته شده مظلوم سه بار پروردگارا، تو را سوگند می‌دهم به آن قسمی که یاد کرده‌ای و وعده داده‌ای که دشمنان خ. ر. ب. دست ما و به دست مؤمنین هلاک کنی. بار خدایا، تو را به آن سوگندی که یاد کرده و وعده فرموده‌ای تا یاران و دوستدارانت را بر دشمنان خود و دشمنان آنان (دوستداران) پیروز سازی قسم می‌دهم که بر محمّد و حافظان دین و اهل بیت معصوم درود فرستی» (سه بار)".
اللَّهُمَّ اِنِّی اَنْشُدُک...". قال النجاشی: القمی، ثقة فی الحدیث، ثبت، معتمد، صحیح المذهب". این جمله به روشنی ثابت می‌کند که تمام شیعیان بر وثاقت او اجماع داشته‌اند. امام حسن عسکری (علیه‌السّلام) در زمانی زندگی می‌کرد که بیشترین خفقان و اختناق از سوی دشمنان آن حضرت وجود داشت؛ تا جایی که گاه و بیگاه به خانه آن حضرت می‌ریختند و به دنبال وجود نازنین حضرت مهدی (علیه‌السّلام) می‌گشتند تا او را دستگیر نموده و به خیال خودشان از نابود شدن حکومت‌شان جلوگیری کنند.
در چنین وضعیتی امام حسن عسکری (علیه‌السّلام) نمی‌توانست فرزندش را به هر کسی نشان داده و همگان را از وجود آن حضرت باخبر سازد. فَقَالَ: نَعَمْ فَقُلْتُ: فَاِنْ حَدَثَ بِکَ حَدَثٌ فَاَیْنَ اَسْاَلُ عَنْهُ؟ قَالَ: بِالْمَدِینَةِ؛ آیا شما فرزندی دارید؟ فرمود: آری، عرض‌کردم: اگر برای شما پیش آمدی کند، در کجا از او بپرسم؟ فرمود: در مدینه .
۲. احمد بن اسحاق؛
۳. این شخص از دیدگاه رجال‌شناسان شیعه، ثقه است. • احمد بن اسحاق ؛ او شخصی بزرگوار و مورد وثوق است. و پدرش از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت کرده است". ثقة، عین. له کتاب اخبار القائم علیه السلام". قَالَ اَبُو هَاشِمٍ فَلَمَّا اَصْبَحْنَا شُغِبَ الْاَتْرَاکُ عَلَی الْمُهْتَدِی فَقَتَلُوهُ وَوَلِیَ الْمُعْتَمِدُ مَکَانَهُ وَسَلَّمَنَا اللَّهُ تَعَالَی؛ ولی خدا عمر او را قطع می‌کند و مقامش را در اختیار جانشینش قرار می‌دهد. با اینکه اکنون من فرزندی ندارم؛ او شخصی بزرگوار و مورد وثوق است. و پدرش از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت کرده است". ۳.
۳ - دسته سوم روایات دسته سوم: دیده شدن حضرت مهدی (علیه‌السّلام) در زمان غیبت . ... ثُمَّ قَالَ: سَلْ حَاجَتَکَ فَقُلْتُ لَهُ: اَنْتَ رَاَیْتَ الْخَلَفَ مِنْ بَعْدِ اَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام؟ فَقَالَ: اِی وَاللَّهِ وَرَقَبَتُهُ مِثْلُ ذَا وَاَوْمَاَ بِیَدِهِ....؛ سؤال من در اثر شک و تردید نیست، زیرا کیش و آئین من بر این است که زمین از حجت خالی نمی‌ماند، مگر چهل روز قبل از قیامت که در آن روز حجت خدا به آسمان پر می‌کشد.
در آن روز راه توبه و بازگشت به ایمان مسدود می‌شود آن سان که بعد از آن نه ایمان کسی پذیرفته شود که تا آن روز کافر بوده است، و نه کردار شایسته مردمان مورد قبول می‌افتد که پاداشی بر آن مترتب گردد. مردمی که در آن چهل روز بر روی زمین باشند بدکاره‌های خلق خدا هستند و عالم هستی بر سر همانان خراب می‌شود. با این اعتقاد و یقین ، دوست دارم بر یقین خود بیفزایم. و خدا به او گفت: مگر این را باور نداری؟ اما می‌خواهم اطمینان و آرامش دل بیابم». عثمان بن سعید گفت: سؤال خود را مطرح کن و آنچه حاجت داری بپرس. من گفتم: «تو خودت جانشین امام حسن عسکری را دیده‌ای؟». گفت: آری به خدا. موقعی که او را دیدم گردن او تا این حد رشد کرده بود و به دست خود اشاره کرد ...". ۳.۳.
۲ - بررسی روایت هشتم • مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِاللَّهِ؛ • مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی العطار؛ • عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ؛ • احمد بن اسحاق القمی؛ • عثمان بن سعید العمری؛ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَاَرْضَاهُ وَرَاَیْتُهُ مُتَعَلِّقاً بِاَسْتَارِ الْکَعْبَةِ فِی الْمُسْتَجَارِ وَهُوَ یَقُولُ- اللَّهُمَّ انْتَقِمْ لِی مِنْ اَعْدَائِکَ؛ پس گفت: بلی، آخرین دیدارم با ایشان در کنار بیت الله الحرام بود که آن حضرت می‌فرمود: خدایا آن چه را که به من وعده داده‌ای عملی کن.
جلیل القدر، بصیر بالفقه، ثقة". • عَبْدِاللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ؛ قَالَ: نَعَمْ وَلَهُ رَقَبَةٌ مِثْلُ ذِی وَاَشَارَ بِیَدِهِ اِلَی عُنُقِه؛ فرمود: آری، گردنی دارد مانند این و با دست خود اشاره به گردن خود نمود". ۳.۳.
۶ - بررسی روایت دهم راویان این حدیث نیز همگی مورد وثوق هستند؛ و یقال: انه نزیل قم، و ما کان اصله منها. ثقة ثقة، عین، مسکون الیه". • عَبْدِاللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ؛ پس گفت: بلی؛ ولی در میان باقی گذاشت کسی را که گردن او این چنین است ـبا دستش نشان دادـ". ۳.۳.
۸ - بررسی روایت یازدهم • عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ العلان الکلینی؛ ثقة، عین. له کتاب اخبار القائم (علیه‌السلام)". • حَمْدَانَ الْقَلَانِسِیِّ؛ ۳.
۴ - دسته چهارم روایات دسته چهارم: حضرت مهدی (علیه‌السّلام) نهمین فرزند، از نسل امام حسین (علیه‌السّلام) است. از این روایت نکات ذیل قابل استفاده است:
۱. امام حسین (علیه‌السّلام) « امام » و پدر او امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) نیز «امام» بوده است؛ ۲. «امامت» بعد از امام حسین در نسل آن حضرت ادامه خواهد یافت؛
۳. ائمه (علیهم‌السّلام) حجت خداوند بر مردم هستند؛ ۴. • حماد بن عیسی ؛ • ابان بن تغلب ؛ سُئِلَ اَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه‌السّلام) عَنْ مَعْنَی قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) اِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِی مَنِ الْعِتْرَةُ؟ فَقَالَ: اَنَا وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْاَئِمَّةُ التِّسْعَةُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ تَاسِعُهُمْ مَهْدِیُّهُمْ وَقَائِمُهُمْ لَا یُفَارِقُونَ کِتَابَ اللَّهِ وَ لَا یُفَارِقُهُمْ حَتَّی یَرِدُوا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) حَوْضَه؛ از امیر مؤمنان (علیه‌السّلام) پرسیدند: معنی سخن رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که فرموده: «انّی مخلّف فیکم الثقلین کتاب اللَّه و عترتی» چیست؟
عترت چه کسانی هستند؟ حضرت فرموند: مقصود از عترت، من و حسنین و نه نفر از اولاد حسین هستیم، نفر نهم مهدی و قائم عترت است، اینان از قرآن جدا نخواهند شد تا زمانی که در کنار حوض کوثر خدمت پیغمبر برسند". این روایت ثابت می‌کند که اهل بیت (علیهم‌السّلام) و قرآن کریم، جانشینان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بعد از آن حضرت هستند و مقصود از حدیث شریف ثقلین امامان دوازدگانه شیعه هستند. همچنین این روایت، عصمت مطلق اهل بیت (علیهم‌السّلام) و همراهی همیشگی آنها را با قرآن گوشزد می‌کند.
القمی، ثقة فی الحدیث، ثبت، معتمد، صحیح المذهب". این جمله به روشنی ثابت می‌کند که تمام علمای شیعه بر وثاقت او اجماع داشته‌اند. وی از برترین راویان شیعه و از اصحاب اجماع به شمار می‌رود؛ ثقة. القمی، ثقة فی الحدیث، ثبت، معتمد، صحیح المذهب". این جمله به روشنی ثابت می‌کند که تمام شیعیان بر وثاقت او اجماع داشته‌اند. وی از برترین راویان شیعه و از اصحاب اجماع به شمار می‌رود؛ جلیل القدر، عظیم المنزلة فینا وعند المخالفین...". • سعید بن غزوان ؛ ثقة". ۳.
۵ - دسته پنجم روایات دسته پنجم: چهارمین فرزند از فرزندان امام رضا (علیه‌السلام). ۳.۵.
۱ - روایت پانزدهم امام هشتم (علیه‌السّلام) به ریان بن صلت می‌فرماید: صاحب‌الامر چهارمین شخص از فرزندان من است: "حَدَّثَنَا اَحْمَدُ بْنُ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ اِبْرَاهِیمَ عَنْ اَبِیهِ عَنِ الرَّیَّانِ بْنِ الصَّلْتِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام: اَنْتَ صَاحِبُ هَذَا الْاَمْرِ؟ فَقَالَ اَنَا صَاحِبُ هَذَا الْاَمْرِ وَ لَکِنِّی لَسْتُ بِالَّذِی اَمْلَؤُهَا عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَکَیْفَ اَکُونُ ذَلِکَ عَلَی مَا تَرَی مِنْ ضَعْفِ بَدَنِی وَاِنَّ الْقَائِمَ هُوَ الَّذِی اِذَا خَرَجَ کَانَ فِی سِنِّ الشُّیُوخِ وَمَنْظَرِ الشُّبَّانِ قَوِیّاً فِی بَدَنِهِ حَتَّی لَوْ مَدَّ یَدَهُ اِلَی اَعْظَمِ شَجَرَةٍ عَلَی وَجْهِ الْاَرْضِ لَقَلَعَهَا وَلَوْ صَاحَ بَیْنَ الْجِبَالِ لَتَدَکْدَکَتْ صُخُورُهَا یَکُونُ مَعَهُ عَصَا مُوسَی وَخَاتَمُ سُلَیْمَانَ (علیه‌السّلام) ذَاکَ الرَّابِعُ مِنْ وُلْدِی یُغَیِّبُهُ اللَّهُ فِی سِتْرِهِ مَا شَاءَ ثُمَّ یُظْهِرُهُ فَیَمْلَاُ بِهِ الْاَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَظُلْماً؛ القمی، ثقة فی الحدیث، ثبت، معتمد، صحیح المذهب". این جمله به روشنی ثابت می‌کند که تمام علمای شیعه بر وثاقت او اجماع داشته‌اند. • ریان بن الصلت؛ ۳.
۶ - دسته ششم روایات دسته ششم: مخفی بودن ولادت حضرت مهدی (علیه‌السلام). فَقَالَ: مَا مِنَّا اَحَدٌ اخْتَلَفَتْ اِلَیْهِ الْکُتُبُ وَسُئِلَ عَنِ الْمَسَائِلِ وَاَشَارَتْ اِلَیْهِ الْاَصَابِعُ وَحُمِلَتْ اِلَیْهِ الْاَمْوَالُ اِلَّا اغْتِیلَ اَوْ مَاتَ عَلَی فِرَاشِهِ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِهَذَا الْاَمْرِ رَجُلًا خَفِیَ الْمَوْلِدِ وَالْمَنْشَاِ غَیْرَ خَفِیٍّ فِی نَسَبِهِ؛ آن حضرت فرمود: کسی از ما امامان نباشد که نامه‌ها نزد وی رفت و آمد نماید و از او مساله پرسند و انگشت‌نما باشد و به وی مال امام بدهند جز آن که کشته می‌شود یا در بستر خود می‌میرد، تا خدای (عزّوجلّ) برای این امر مردی را بر انگیزد که ولادت و زندگانیش مخفی و نسبش آشکار است". در فقه نکته سنج و آگاه و مطمئن است؛ جلیل القدر، عارف بالرجال، موثوق به... جلیل القدر، بصیر بالفقه، ثقة". • ایوب بن نوح؛ ۳.
۷ - دسته هفتم روایات دسته هفتم: پیش‌بینی غیبت حضرت مهدی (علیه‌السلام). مهدی از فرزندان من است، هم‌نام و هم‌کنیه من است. او شبیه‌ترین شخص نسبت به من از نظر صورت و سیرت است. او دارای غیبتی است که مردم حیران هستند؛ به حدی که مردم از دین‌شان بر می‌گردند، در این زمان است که او همانند ستاره نفوذ کننده خواهد آمد و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد؛ همان‌گونه که پر از ظلم و جور شده است". این روایت ثابت می‌کند که حضرت مهدی (عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) از نسل رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است و غیبت طولانی خواهد داشت که در این دوران عده‌ای به خاطر عدم ایمان به گفته‌های رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از دین خود خارج و گمراه می‌شوند.
حضرت مهدی (علیه‌السّلام) در چنین دورانی ظهور خواهند کرد. همچنین این روایت ثابت می‌کند که حضرت مهدی (علیه‌السّلام) از نظر اخلاق و سیرت شبیه‌ترین فرد به رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است. این مساله می‌تواند در پاسخ به شبهه وهابیت که مدعی هسند آن حضرت در زمان ظهور خونریزی زیادی خواهد کرد، کاربرد زیادی دارد. اگر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خونریزی کرده است، حضرت مهدی (علیه‌السّلام) نیز خواهد کرد؛ پس اشکالی ندارد و او پیرو سنت جدش رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است و اگر رسول خدا چنین نکرده است، حضرت مهدی نیز نخواهد کرد.
تالیفات خوبی داشت و روایات او اطمینان آور است: "جلیل من اصحابنا، عظیم القدر، کثیر الروایة، ثقة، عین، حسن التصانیف، مسکون الی روایته...". • حسن بن محبوب ؛ وکان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعة فی عصره". • داود بن الحصین ؛ برای قائم (علیه‌السّلام) دو غیبت است که یکی کوتاه و دیگری طولانی خواهد بود. در غیبت اول کسی جایگاه او را نمی‌داند؛ مگر شیعیان خاص آن حضرت و در غیب دیگر کسی جایگاهش را نمی‌داند؛ مگر خادمان خاص ایشان".
از وی احادیث بسیاری نقل شده است؛ تالیفات خوبی داشت و روایات او اطمینان آور است: "جلیل من اصحابنا، عظیم القدر، کثیر الروایة، ثقة، عین، حسن التصانیف، مسکون الی روایته...". • حسن بن محبوب؛ وکان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعة فی عصره". • اسحاق بن عمار بن حیان الساباطی الصیرفی؛ ۳.
۸ - دسته هشتم روایات دسته هشتم: وظایف شیعیان در دروان غیبت . القمی، ثقة فی الحدیث، ثبت، معتمد، صحیح المذهب". وی از برترین راویان شیعه و از اصحاب اجماع به شمار می‌رود؛ جلیل القدر، عظیم المنزلة فینا وعند المخالفین...". وی از بزرگان قم و دارای منزلتی عظیم در میان آنان بود. • علی بن الحکم الانباری؛ • اَبواَیُّوبَ الْخَزَّازِ؛ له اصل". فقیهی باتقوا و از یاران امام باقر و امام صادق (علیهما‌السّلام) است. وَ لَا عَلَماً یُرَی؟
وَ لَا یَنْجُو مِنْهَا اِلَّا مَنْ دَعَا دُعَاءَ الْغَرِیقِ؟ فَقَالَ لَهُ اَبِی: اِذَا وَقَعَ هَذَا لَیْلًا فَکَیْفَ نَصْنَعُ؟ فَقَالَ: اَمَّا اَنْتَ فَلَا تُدْرِکُهُ، فَاِذَا کَانَ ذَلِکَ، فَتَمَسَّکُوا بِمَا فِی اَیْدِیکُمْ، حَتَّی یَتَّضِحَ لَکُمُ الْاَمْرُ؛ پس آن حضرت فرمود: چگونه خواهید بود آن هنگام که زندگی شما بگذرد؛ اما امام هدایت‌گر و پرچم نبینید. در این زمان کسی نجات نیابد مگر این که دعای غریق بخواند؟ پدرم عرض کرد: اگر این وضعیت ظلمانی اتفاق بیفتد، چه کار کنیم؟
آن حضرت فرمود: اما تو آن زمان را درک نخواهی کرد، اگر چنین شد؛ به آن چه در دست شما است تمسک کنید (به آن چه از ائمه قبل آموخته‌اید، عمل کنید) تا این که وضعیت برای شما واضح شود". • عباس بن معروف ؛ • علی بن مهزیار ؛ و صنف الکتب المشهورة". علی بن مهزیار الاهوازی رحمه الله، جلیل القدر، واسع الروایة، ثقة، له ثلاثة وثلاثون کتابا". • حسن بن محبوب؛ وکان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعة فی عصره". • حماد بن عیسی ؛ وی از بزرگان شیعه در نقل حدیث ، مورد اعتماد و بسیار صادق است. • اسحاق بن جریر؛ بسیاری از علمای ما از وی روایاتی نقل کرده‌اند؛ روی هذه الکتب عنه جماعات من اصحابنا لعظمه فی الطائفة، وثقته وجلالته". ۳.۸.
۵ - روایت بیست‌ویکم امام صادق (علیه‌السّلام) به حمران بن اعین فرمودند: امامت را بشناس اگر شناختی، تقدم و تاخیر ظهورش به تو ضرری نمی‌رساند و مثل کسی هستی که در خیمه حضرت با آن حضرت باشد: "حَدَّثَنَا اَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ قَالَ حَدَّثَنِی یَحْیَی بْنُ زَکَرِیَّا بْنِ شَیْبَانَ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ اَبِیهِ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ اَعْیَنَ عَنْ اَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه‌السّلام) اَنَّهُ قَالَ: اعْرِفْ اِمَامَکَ فَاِذَا عَرَفْتَهُ لَمْ یَضُرَّکَ تَقَدَّمَ هَذَا الْاَمْرُ اَمْ تَاَخَّرَ فَاِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ اُناسٍ بِاِمامِهِمْ» فَمَنْ عَرَفَ اِمَامَهُ کَانَ کَمَنْ هُوَ فِی فُسْطَاطِ الْقَائِمِ علیه السلام؛ امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: امامت را بشناس؛ زیرا زمانی که امامت را شناختی، جلو افتادن و یا به تاخیر افتادن این امر ضرری به تو نمی‌زند.
به درستی که خداوند فرموده است: «روزی که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم» پس کسی که امامش را بشناسد؛ همانند کسی است که با قائم (علیه‌السّلام) در خیمه‌اش باشد". این شخص نزد اصحاب حدیث قدر و منزلت داشت، در حفظ مشهور بود، خبرهای زیادی در باره حفظ و عظمت او نقل شده است. اهل کوفه و پیرو فرقه جارودیه از مذهب زیدیه بود و تا آخر عمر بر این مذهب ماند. شیعیان از او به خاطر این که زیاد با آنها رفت و آمد داشت و همچنین به خاطر جایگاه بزرگ او، مورد اعتماد و امانت‌داریش، از او یاد کرده‌اند".
وضیعت او در وثاقت و جلالت، و حافظه قوی، مشهورتر از آن است که ذکر شود". • یحیی بن زکریا بن شیبان؛ • علی بن سیف بن عمیرة؛ • سیف بن عمیرة؛ • حمران بن اعین ؛ این روایت اگر چه اکثر آنها ضعیف هستند؛ ولی روایات معتبری نیز در این میان وجود دارد که برای اثبات جلالت و عظمت او کفایت می‌کند. در ترجمه اویس قرنی حدیث اسباط بن سالم گذشت که امام کاظم (علیه‌السّلام) فرمود: حمران بن اعین از حواری (اصحاب خاص) امام باقر و امام صادق (علیه‌السّلام) بوده است".
بنابراین در وثاقت او شکی نیست. ـ عَنَی بِذَلِکَ حُسَیْناً ووُلْدَهُ (علیهم‌السّلام) ـ فَاِنَّ الْحَقَّ فِیهِمْ وهُمُ الْاَوْصِیَاءُ ومِنْهُمُ الْاَئِمَّةُ فَاَیْنَمَا رَاَیْتُمُوهُمْ فَاتَّبِعُوهُمْ واِنْ اَصْبَحْتُمْ یَوْماً لَا تَرَوْنَ مِنْهُمْ اَحَداً فَاسْتَغِیثُوا بِاللَّهِ عَزَّ وجَلَّ وانْظُرُوا السُّنَّةَ الَّتِی کُنْتُمْ عَلَیْهَا واتَّبِعُوهَا واَحِبُّوا مَنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ واَبْغِضُوا مَنْ کُنْتُمْ تُبْغِضُونَ فَمَا اَسْرَعَ مَا یَاْتِیکُمُ الْفَرَجُ؛ پس هر جا که آنها وارد شدند، شما نیز وارد شوید و آنها از هر کس که جدا شدند شما هم جدا شوید ـ مقصود امام حسین (علیه‌السّلام) است و فرزندانش ـ زیرا که حق با آنها است.
چه اوصیای خوبی هستند! و امامان امت از آنها هستند. هر کجا آنها را دیدید از آنها پیروی کنید. اگر روزی شد که هیچ کسی از آنها را ندیدید؛ پس از خدای (عزّوجلّ) طلب یاری کنید و از همان روشی که داشتید، پیروی کنید. کسانی را که دوست داشتید، دوست بدارید و با کسانی که آنها را دشمن می‌داشتید، همچنان دشمن باشید. در این صورت به زودی فرج شما سرخواهد رسید". جلیل القدر، بصیر بالفقه، ثقة". تالیفات خوبی داشت و روایات او اطمینان آور است: "جلیل من اصحابنا، عظیم القدر، کثیر الروایة، ثقة، عین، حسن التصانیف، مسکون الی روایته ...". • حسن بن محبوب؛ وکان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعة فی عصره". • علی بن رئاب ؛ وی بسیار گرانقدر و مورد اعتماد بود: "علی بن رئاب الکوفی: له اصل کبیر، وهو ثقة جلیل القدر". از شیعیان برگزیده، تایید شده و مورد اعتماد آنان در نقل روایت به شمار می‌رود؛ وکان من خیار اصحابنا وثقاتهم، ومعتمدیهم، فی الروایة والحدیث". ۳.۸.
۹ - روایت بیست‌وسوم امام صادق (علیه‌السّلام) به زاره توصیه فرمود که در زمان غیبت بر اعتقاداتی‌که دارید استوار بمانید: "عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ، عَنْ اَیُّوبَ بْنِ نُوحٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ، عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ اَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: یَاْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ یَغِیبُ عَنْهُمْ اِمَامُهُمْ. فَقُلْتُ لَهُ: مَا یَصْنَعُ النَّاسُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ؟ قَالَ: یَتَمَسَّکُونَ بِالْاَمْرِ الَّذِی هُمْ عَلَیْهِ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ؛ زمانی بر مردم خواهد گذشت که امام آنها غائب می‌شود. سؤال کردم، وظیفه مردم در آن زمان چیست؟ فرمود: بر همان طریقه‌ای که دارند بمانند تا مطلب بر آنها روشن شود". ۳.۸.
۱۰ - بررسی روایت بیست‌وسوم • عَبْدِاللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ؛ • ایوب بن نوح؛ وی از برترین راویان شیعه و از اصحاب اجماع به شمار می‌رود؛ وکان من اوثق الناس عند الخاصة والعامة، وانسکهم نسکا، و اورعهم و اعبدهم". • جمیل بن دراج ؛ له اصل - وهو ثقة". • زرارة بن اعین؛ صادقا فیما یرویه". حضرت صادق (علیه‌السّلام) فرمود: بهترین زمانی که خداوند به بندگانش نزدیک و از آنها خشنود است، هنگامی است که مردم حجت خدا را از دست بدهند؛ و او برای آنها آشکار نشود و از نظر آنها غائب گردد، و آنها ندانند جای او کجاست.
با این حال این بندگان می‌دانند که حجت‌های الهی و نشانه‌های او، از میان نرفته است. در آن موقع صبح و شام منتظر فرج و ظهور باشید. سخت‌ترین زمانی که خداوند بر دشمنانش غضب می‌کند، هنگامی است، که خداوند حجت خود را از میان آنها بیرون ببرد و برای آنها آشکار نکند، و این در موقعی است که خداوند میداند دوستانش (در باره حجت خدا) تردید ندارند، و اگر بداند که در بودن و نبودن وی شک دارند به مقدار یک چشم بهم زدن او را غائب نمی‌کند!". جلیل القدر، بصیر بالفقه، ثقة". وی از بزرگان قم و دارای منزلتی عظیم در میان آنان بود. • الحسن بن محبوب؛ وکان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعة فی عصره". اما مخالفان او لقب «شیطان الطاق» را به وی داده‌اند. وی سخنور، زیرک بود و برای هر سؤالی یک پاسخ سریع و آماده داشت". ۳.
۹ - دسته نهم روایات دسته نهم: تاویل آیات در باره حضرت مهدی (علیه‌السلام). ۳.۹.
۱ - روایت بیست‌وپنجم امام صادق (علیه‌السّلام) در ذیل آیه «یَوْمَ یَاْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً اِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ» می‌فرماید که آیت منتظره، حضرت قائم (علیه‌السّلام) است: "حَدَّثَنَا اَبِی رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ: حدثنا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ اَبِی الْخَطَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَلِیِّ بْنِ رِئَابٍ، عَنْ اَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ، اَنَّهُ قَالَ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «یَوْمَ یَاْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً اِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ».
فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الْآیَاتُ هُمُ الْاَئِمَّةُ، وَالْآیَةُ الْمُنْتَظَرَةُ هُوَ الْقَائِمُ عَلَیْهِ السَّلَامُ، فَیَوْمَئِذٍ لَا یَنْفَعُ نَفْساً اِیمَانُهَا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلِ قِیَامِهِ بِالسَّیْفِ، وَاِنْ آمَنَتْ بِمَنْ تَقَدَّمَ مِنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ؛ علیّ بن رئاب از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت کند که در تاویل این آیه قرآن: «اما آن روز که بعضی از آیات پروردگارت تحقّق پذیرد، ایمان‌آوردن افرادی که قبلًا ایمان نیاورده‌اند، یا در ایمانشان عمل نیکی انجام نداده‌اند، سودی به حالشان نخواهد داشت» فرمود: آیات عبارت از ائمّه هستند و آیه منتظره قائم (علیه‌السّلام) است، و در آن روز ایمان کسی که پیش از قیام او با شمشیر ایمان نیاورده باشد سودی ندارد، گرچه به پدرانش ایمان آورده باشد".
فرمود: آری، شخص او از دیدگان مردم غایب می‌شود امّا یاد او از قلوب مؤمنین نمی‌رود و او دوازدهمین فرد از ما امامان است، خداوند برای او هر امر سختی را آسان و هر امر دشواری را هموار سازد و گنجهای زمین را برایش آشکار کند و هر دوری را برای وی نزدیک سازد و به توسّط وی تمامی جبّاران لجوج را نابود کند و هر شیطان سرکشی را به دست او هلاک می‌کند، او فرزند سرور کنیزان است کسی که ولادتش بر مردمان پوشیده و ذکر نامش بر آنها روا نیست تا آنگاه که خدای تعالی او را ظاهر ساخته و زمین را پر از عدل و داد نماید؛ همان گونه که پر از ظلم و جور شده باشد".
رحمت و رضوان خداوند بر او باد؛ وکان رجلا ثقة دینا فاضلا (رحمة‌الله‌علیه) و رضوانه". القمی، ثقة فی الحدیث، ثبت، معتمد، صحیح المذهب". این جمله به روشنی ثابت می‌کند که تمام شیعیان بر وثاقت او اجماع داشته‌اند. ۳.
۱۰ - دسته دهم روایات دسته دهم: شباهت امام زمان (علیه‌السّلام) به پیامبران. در حالی که نمرده است؛ جلیل القدر، بصیر بالفقه، ثقة". • عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ؛ مورد اعتماد است و شخصیت برجسته‌ای داشت. و روایات زیادی از وی نقل شده است. • سلیمان بن داود المنقری ؛ ۳.
۱۱ - دسته یازدهم روایات دسته یازدهم: روایتی درباره حرمت تعیین وقت ظهور. "مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَحْمَدَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی، عَنْ اَبِی اَیُّوبَ الْخَزَّازِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ اَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ، قَالَ: کُنْتُ عِنْدَهُ، اِذْ دَخَلَ عَلَیْهِ مِهْزَمٌ، فَقَالَ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ، اَخْبِرْنِی عَنْ هَذَا الْاَمْرِ الَّذِی نَنْتَظِرُهُ، مَتَی هُوَ؟ قَالَ: یَا مِهْزَمُ، کَذَبَ الْوَقَّاتُونَ، وَ هَلَکَ الْمُسْتَعْجِلُونَ، وَ نَجَا الْمُسَلِّمُونَ، وَ اِلَیْنَا یَصِیرُونَ؛ به من خبر بده که این امری که ما منتظر او هستیم، چه زمانی اتفاق می‌افتد؟
فرمود: ای مهزم! کسی که وقت تعین کند، دروغگو است، کسی که شتابزدگی کند، هلاک خواهند شد؛ اما کسانی که تسلیم باشند نجات پیدا می‌کنند و به سوی ما بازمی‌گردند". له اصل". فقیهی باتقوا و از یاران امام باقر و امام صادق (علیهما‌السّلام) است. ۳.
۱۲ - دسته دوازدهم روایات دسته دوازدهم: حرمت نام بردن آن حضرت در زمان غیبت. مگر کسی که کافر است". از وی احادیث بسیاری نقل شده است؛ تالیفات خوبی داشت و روایات او اطمینان آور است؛ جلیل من اصحابنا، عظیم القدر، کثیر الروایة، ثقة، عین، حسن التصانیف، مسکون الی روایته...". • الحسن بن محبوب؛ وکان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعة فی عصره". • علی بن رئاب؛ جلیل القدر، بصیر بالفقه، ثقة". زیرا تضعیفات این دو بزرگوار به خاطر نقل روایاتی بوده است که در آن زمان از دیدگاه آنها غلو محسوب می‌شده؛ در حالی که امروزه همه آنها از ضروریات مذهب شیعه به حساب می‌آید. و تحقیق المقال انّ الاقوی کون الرجل ثقةاعتماداً علی توثیق الشیخ....؛ . • علی بن الحسن بن علی بن فضال؛ • ریان بن الصلت ؛ ۳.
۱۳ - دسته سیزدهم روایات دسته سیزدهم: اتفاقات قبل از ظهور. ۳.۱۳.
۱ - روایت سی‌ویکم جبرئیل نخستین کسی که با حضرت مهدی (علیه‌السّلام) بیعت می‌کند؛ امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: نخستین کسی که با حضرت قائم (علیه‌السّلام) بیعت می‌کند، جبرئیل است که به صورت پرنده سفید رنگ نازل می‌شود و با آن حضرت بیعت می‌کند؛ سپس یک پایش را بر بیت‌الله‌الحرام و پای دیگر خود را بر بیت‌المقدس می‌گذارد و سپس با صدای رسا که همه خلایق می‌شنود، فریاد می‌زند: فرمان خدا (برای مجازات مشرکان و مجرمان) فرا رسیده است؛ پس برای آن عجله نکنید!
منزّه و برتر است خداوند از آنچه همتای او قرار می‌دهند". در فقه نکته سنج و آگاه و مطمئن است؛ جلیل القدر، عارف بالرجال، موثوق به... جلیل القدر، بصیر بالفقه، ثقة". وی از برترین راویان شیعه و از اصحاب اجماع به شمار می‌رود؛ جلیل القدر، عظیم المنزلة فینا وعند المخالفین...". و کان من اوثق الناس عند الخاصة و العامة، و انسکهم نسکا، و اورعهم و اعبدهم". • ابان بن عثمان الاحمر ؛ همین مطلب برای اثبات وثاقت او کافی است. • ابان بن تغلب؛ ابان بن تغلب گفت: امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: در همین مسجد شما یعنی در مکه به زودی سیصد و سیزده مرد می‌آیند که اهل مکه بخوبی می‌دانند آنها را پدران و نیاکان آنان به دنیا نیاورده‌اند (آنها را نمی‌شناسند).
به دست آنها شمشیرهای است که بر هر کدام آنها کلمه‌ای نوشته شده که هزار کلمه از آن گشوده می‌شود؛ پس خداوند بادی می‌فرستد تا هر وادی فریاد بزنند که این مهدی است و به روش داود و سلیمان قضاوت می‌کند و برای حکم خود بینه و شاهد نمی‌طلبد. ابان بن تغلب از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل می‌کند که فرمود ک هنگامی که قائم (علیه‌السّلام) ظهور کند کسی از آفریدگان خداوند روبرویش نمی‌ایستد؛ مگر اینکه می‌شناسد که او صالح است یا بدکار؛ زیرا در او نشانه‌ای است برای هوشیاران و این نشانه‌های است که در راه استوار است (همگان می‌توانند آن را ببینند)". ۳.۱۳.
۵ - روایت سی‌وچهارم حضرت قائم (علیه‌السّلام) برای حکم کردن نیازی به بینه و شاهد ندارد: "وَ بِهَذَا الْاِسْنَادِ عَنْ اَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ قَالَ اَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام دَمَانِ فِی الْاِسْلَامِ حَلَالٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ لَا یَقْضِی فِیهِمَا اَحَدٌ بِحُکْمِ اللَّهِ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ- الْقَائِمَ مِنْ اَهْلِ الْبَیْتِ (علیهم‌السّلام) فَیَحْکُمُ فِیهِمَا بِحُکْمِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ لَا یُرِیدُ عَلَی ذَلِکَ بَیِّنَةً الزَّانِی الْمُحْصَنُ یَرْجُمُهُ وَمَانِعُ الزَّکَاةِ یَضْرِبُ رَقَبَتَهُ؛ ابان بن تغلب گفت: امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود؛ در اسلام دو خون مباح است که احدی به حکم خدای (عزّوجلّ) در آنها قضاوت نمی‌کند؛ تا این که خداوند امام قائم را برمی‌انگیزد و او به حکم خدای (عزّوجلّ) در آن حکم کند؛ اما بینه نمی‌خواهد، یکی زانی محصن است که او را سنگسار می‌کند و دیگری مانع الزکاة است که او را گردن می‌زند".
ابان بن تغلب گفت: امام ششم فرمود: گویا می‌بینم که قائم (علیه‌السّلام) به پشت نجف رسیده است و هنگامی که در آن جا مستقر می‌شود سوار اسب تیره رنگ ابلقی می‌شود که میان دو چشمش خط سپیدی است. سپس اسبش او را از جا بکند و هیچ شهری نماند که گمان نبرند قائم در شهرهای خودشان با آنها است و چون پرچم رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را برافراشد سیزده هزار و سیزده فرشته از آسمان براو فرود می‌آیند که همه منتظر هستند قائم (علیه‌السّلام) چه دستوری می‌دهد.
و چهار هزار فرشته نشان‌دار به همراه سیصد و سیزده فرشته که در روز بدر فرود آمدند و چهار هزار فرشته‌ای که در زمین کربلا فرود آمدند تا به همراه حسین بن علی (علیه‌السّلام) با لشکر یزید نبرد کنند؛ اما به آنها اجازه داده نشد و به آسمان برگشتند تا کسب تکلیف کنند و پس از شهادت حسین (علیه‌السّلام) دو باره به زمین کربلا فرود آمدند و پریشان و گرد آلود بالای قبر او تا روز قیامت گریه می‌کنند و در آسمان میان قبر حسین (علیه‌السّلام) و آسمان محل رفت و آمد فرشتگان است.
قَالَ قُلْتُ: اَ وَ تَکُونُ مَعَهُ اَوْ یُؤْتَی بِهَا؟ قَالَ: بلی یُؤْتَی بِهَا یَاْتِیهِ بِهَا جَبْرَئِیلُ علیه السلام؛ فرمود: برای او می‌آورند. جبرئیل (علیه‌السّلام) آن را می‌آورد". از شیعیان برگزیده، تایید شده و مورد اعتماد آنان در نقل روایت به شمار می‌رود؛ وکان من خیار اصحابنا وثقاتهم، ومعتمدیهم، فی الروایة والحدیث". ۳.
۱۴ - دسته چهاردهم دسته چهاردهم: اتفاقات و علائم ظهور ۳.۱۴.
۱ - روایت سی‌وهفتم خروج سفیانی ، کشته شدن نفس زکیه و... . قَالَ: یُنَادِی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ اَوَّلَ النَّهَارِ اَلَا اِنَّ الْحَقَ فِی عَلِیٍ وَ شِیعَتِهِ ثُمَّ یُنَادِی اِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ فِی آخِرِ النَّهَارِ اَلَا اِنَّ الْحَقَّ فِی السُّفْیَانِیِّ وَ شِیعَتِهِ فَیَرْتَابُ عِنْدَ ذَلِکَ الْمُبْطِلُونَ؛ فرمود آری، اختلاف بنی عباس نیز حتمی است، کشته شدن نفس زکیه هم حتمی است، ظهور قائم هم حتمی است. عرض کردم: این نداء چگونه خواهد بود؟
فرمود: یک منادی اول روز از آسمان فریاد می‌زند: آگاه باشید حق با علی و شیعیان او است و در آخر همان روز ابلیس ملعون فریاد می‌زند حق با سفیانی و شیعیان او است. کسانی که دنبال باطل هستند با ندای شیطان فریب می‌خوردند". همین برای اثبات وثاقت او کفایت می‌کند. • عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ؛ وی از بزرگان قم و دارای منزلتی عظیم در میان آنان بود. • حسن بن محبوب؛ وکان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعة فی عصره". از شیعیان برگزیده، تایید شده و مورد اعتماد آنان در نقل روایت به شمار می‌رود؛ و کان من خیار اصحابنا و ثقاتهم، و معتمدیهم، فی الروایة و الحدیث". ۳.۱۴.
۳ - روایت سی‌وهشتم قبل از ظهور مردم به گرسنگی و ... امتحان می‌شوند؛ محمّد بن مسلم از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت کرده که آن حضرت فرمود: همانا پیش از قیام قائم (علیه‌السّلام) نشانه‌هائی خواهد بود از جمله: آزمایش (به گرفتاری) از جانب خدای تعالی برای بندگان با ایمان. عرض کردم: آن آزمایش چیست؟ فرمود: همان فرمایش خدای عزّوجلّ است که «قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، و کاهش در مالها و جانها و میوه‌ها، آزمایش می‌کنیم و بشارت ده به استقامت‌کنندگان».
آن حضرت فرمود: «حتما شما را خواهیم آزمود» یعنی مؤمنان را «به چیزی از ترس» از پادشاهان فلان خاندان در پایان سلطنت‌شان «و گرسنگی» با گرانی نرخ‌هایشان. و «کاستی در مالها» منظور خراب شدن بازرگانی و کم شدن رشد و سود در آن. «و جانها» حضرت (در باره آن) فرمود: یعنی مرگ زودرس «و میوه‌ها» کم شدن باروری آنچه کاشته می‌شود و کمبود برکت میوه‌ها و محصولات مراد است، «و بردباران را بشارت ده» در هنگام خروج قائم (علیه‌السّلام) به آنها بشارت بده.
سپس به من فرمود: ای محمّد این تاویل آن است، همانا خدای عزّوجلّ می‌فرماید: «و تاویل آن را جز خدا و پایداران در علم کسی نمی‌داند". له روایات کثیرة". • عَبْدِاللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ؛ • الحسن بن محبوب؛ وکان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعة فی عصره". • علی بن رئاب؛ وی بسیار گرانقدر و مورد اعتماد بود: "علی بن رئاب الکوفی: له اصل کبیر، وهو ثقة جلیل القدر". فقیهی باتقوا و از یاران امام باقر و امام صادق (علیهما‌السّلام) است. او از این دو امام بزرگوار روایات زیادی نقل کرده و از مورد اعتماد‌ترین و مطمئن‌ترین افراد به شمار می‌رود: "وجه اصحابنا بالکوفة، فقیه، ورع، صحب اباجعفر واباعبدالله علیهما السلام، و روی عنهما، و کان من اوثق الناس". ۳.۱۴.
۵ - روایت سی‌ونهم ندای جبرئیل قبل از ظهور؛ گوینده‌ای از آسمان حضرت قائم (علیه‌السّلام) را به نامش صدا می‌زند؛ به طوری که مردم در شرق و غرب آن را می‌شنوند پس کسی به خواب رفته بیدار شده و می‌ایستد و هر کس ایستاده روی زمین می‌نشیند و هر کس نشسته برمی‌خیزد و آن صدای جبرئیل امین است". • الفضل بن شاذان؛ و له جلالة فی هذه الطائفة، و هو فی قدره اشهر من ان نصفه". • حسن بن محبوب؛ وکان جلیل القدر، یعد فی الارکان الاربعة فی عصره". • اَبواَیُّوبَ الْخَزَّازِ؛ له اصل". فقیهی باتقوا و از یاران امام باقر و امام صادق (علیهما‌السّلام) است. او از این دو امام بزرگوار روایات زیادی نقل کرده و از مورد اعتماد‌ترین و مطمئن‌ترین افراد به شمار می‌رود؛ ۳.۱۴.
۷ - روایت چهلم کشته شدن پانزده جوان میان مکه و مدینه ؛ یکی از علائم فرج حادثه‌ای است که در بین حرمین (مکه و مدینه) روی می‌دهد. عرض کردم: آن حادثه چیست؟ فرمود: تعصبی در بین حرمین بوقوع می‌پیوندد؛ و فلانی از اولاد فلان پانزده جوان دلاور را می‌کشد". ذکر این نکته نیز ضروری است که ما مدعی نیستیم روایات صحیح مهدویت به همین چهل حدیث محدود می‌شود؛ بلکه این روایات به صدها روایت می‌رسد که به جهت اختصار تنها به همین چهل حدیث بسنده کردیم. پس روایات مهدویت از دیدگاه شیعه و سنی با سندهای صحیح و به صورت متواتر نقل شده است؛ بنابراین انکار عده‌ای ناآگاه ضرری به اعتقاد مهدویت نمی‌زند و تنها بی‌سوادی، عناد و بی‌آبرویی مدعی را ثابت می‌کند.
منبع: الکافی، ج۱، ص۵۲۵ · روضه المتقین، ج۸، ص۶۰۱ · مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج۶، ص۲۰۳ · خلاصه الاقوال، ص۴۳۰ · رجال النجاشی، ص۷۶ · رجال النجاشی، ص۱۵۶ · الفهرست، ص۱۲۴ · کفایة الاثر، ص۲۶۰-۲۶۴ · رجال النجاشی، ص۶۸ · رجال النجاشی، ص۴۳۹ · رجال الطوسی، ص۴۴۹ · رجال النجاشی، ص۳۸۳ · الفهرست، ص۲۳۷ · رجال النجاشی، ص۳۵۴ · رجال النجاشی، ص۴۵۰ · الفهرست، ص۲۶۴ · رجال النجاشی، ص۳۲۶ · الفهرست، ص۲۱۸ · رجال النجاشی، ص۴۳۴ · اعراف/سوره۷، آیه۱۸۷ · عیون اخبار الرضا (علیه‌السّلام)، ج۱، ص۲۹۷ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۳۶۹ · رجال النجاشی، ص۲۶۰ · فلاح السائل، ص۱۵۸ · رجال النجاشی، ص۲۴۵ · الکافی، ج۳، ص۳۲۵ · من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۳۲۹، ح۹۶۷ · مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج۱۵، ص۱۳۵ · معجم رجال الحدیث، ج۱۲ ص۲۱۲ · معجم رجال الحدیث، ج۱ ص۲۹۱ · معجم رجال الحدیث، ج۱۱، ص۱۵۹ · الکافی، ج۱، ص۳۲۸ · رجال النجاشی، ص۳۵۳ · رجال النجاشی، ص۹۱ · الفهرست، ص۷۰ · رجال الطوسی، ص۳۹۷ · رجال الطوسی، ص۳۷۵ · رجال الطوسی، ص۴۰۱ · الغیبه، ص۲۰۵ · الفهرست، ص۶۱ · معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۸۳ · رجال النجاشی، ص۱۷۷ · الفهرست، ص۱۳۵ · الکافی، ج۱، ص۳۲۹ · رجال النجاشی، ص۲۱۹ · الفهرست، ص۱۶۷ · رجال الطوسی، ص۴۰۰ · من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۲۰ · من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۵۱۰ · رجال النجاشی، ص۲۶۱ · الفهرست، ص۱۵۷ · رجال الطوسی، ص۴۴۷ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۴۳۵، ح۳ · رجال الطوسی، ص۴۳۹ · الکافی، ج۱، ص۳۳۱ · اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، ج۲، ص۸۱۲ · الخصال، ص۴۷۵ · رجال النجاشی، ص۱۴۲ · رجال الطوسی، ص۳۳۴ · رجال النجاشی، ص۲۱۴ · الفهرست، ص۱۶۸ · رجال النجاشی، ص۱۰ · الفهرست، ص۵۷ · عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۶۰ · رجال النجاشی، ص۳۰۵ · الکافی، ج۱، ص۵۳۳ · مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج۶، ص۲۳۱ · رجال النجاشی، ص۱۸۱ · رجال النجاشی، ص۴۴۱ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۳۷۶ · رجال النجاشی، ص۱۶۵ · رجال الطوسی، ص۳۵۷ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۳۷۰ · رجال النجاشی، ص۱۰۲ · الفهرست، ص۵۶ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۲۸۷ · رجال النجاشی، ص۳۳۴ · رجال الطوسی، ص۳۷۹ · الفهرست، ص۹۶ · رجال النجاشی، ص۱۵۹ · الکافی، ج۱، ص۳۴۰ · رجال الطوسی، ص۳۳۱ · الکافی، ج۱، ص۳۳۸ · خلاصة الاقوال، ص۴۳۰ · الفهرست، ص۶۸ · الفهرست، ص۱۵۱ · رجال النجاشی، ص۲۰ · الفهرست، ص۴۱ · رجال النجاشی، ص۳۲۳ · الامامة و التبصرة من الحیرة، ص۱۲۷ · رجال النجاشی، ص۲۸۱ · رجال الطوسی، ص۳۶۱ · رجال النجاشی، ص۲۵۳ · الفهرست، ص۱۵۲ · الفهرست، ص۱۱۵ · رجال النجاشی، ص۷۱ · الفهرست، ص۱۶۵ · اسرا/سوره۱۷، آیه۷۱ · الغیبه، ص۳۳۱ · رجال النجاشی، ص۹۴ · الفهرست، ص۷۳ · رجال النجاشی، ص۴۴۲ · رجال النجاشی، ص۲۴۸ · الفهرست، ص۱۴۰ · معجم رجال الحدیث، ج۷، ص۲۷۳ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۳۲۸ · الفهرست، ص۹۰ · رجال النجاشی، ص۱۱۵ · من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۴۴ · الامامة و التبصرة من الحیرة، ص۱۲۵ · رجال النجاشی، ص۱۲۶ · الفهرست، ص۹۴ · رجال النجاشی، ص۱۷۵ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۳۳۹ · الفهرست، ص۲۰۷ · انعام/سوره۶، آیه۱۵۸ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۱۸ · لقمان/سوره۳۱، آیه۲۰ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۳۶۸ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۳۲۶ · رجال النجاشی، ص۳۳۳ · رجال النجاشی، ص۱۸۴ · الامامة و التبصرة من الحیرة، ص۹۵ · رجال النجاشی، ص۳۴۸ · رجال النجاشی، ص۱۹۷ · الفهرست، ص۱۴۵ · الکافی، ج۱، ص۳۳۳ · رجال الطوسی، ص۴۱۸ · الاستغاثة، ج۱، ص۷۷ · تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱۶، ص۴۴ · مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۱۳ · رجال النجاشی، ص۲۵۷ · نحل/سوره۱۶، آیه۱ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۶۷۱ · اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، ج۲، ص۶۷۳ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۶۷۱-۶۷۲ · کمال الدّین و تمام النّعمه، ص۶۵۲ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۵ · الغیبه، ص۲۵۰ · رجال النجاشی، ص۳۷۹ · الفهرست، ص۲۱۷ · الغیبه، ص۴۵۴، ح۴۶۲ · معجم رجال الحدیث، ج۱۴، ص۳۱۸ · رجال النجاشی، ص۳۰۶ · الغیبة، ص۴۴۸ · رجال النجاشی، ص۷۵
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.