موضوع و تعریف قاعده نفی سبیل (فقه سیاسی): موضوع و تعریف قاعده

این قاعده هر نوع برتری و نفوذ نامشروعِ غیرمسلمان بر مسلمان را منع می‌کند و با هدف حفظ عزت، استقلال و کرامت جامعه اسلامی ، در حوزه‌های مختلف فقهی و حقوقی به‌کار می‌رود. اختیار و اقتداری که شریک در خریدن و تملک سهم فروخته‌شده علیرغم اشتراک شخص ثالث و تملک وی در مورد شفعه دارد و می‌تواند با اجرای عقد به طور قهری سهم شریک خود را تملک نماید، و یا اختیار و اقتداری که ولیّ مقتول در اجرای قصاص از قاتل دارد مصداق و نمونه سبیل و سلطه‌ای است که در این قاعده منظور شده است. هرگاه چنین اختیار و اقتدار سلطه‌آمیزی از طرف غیرمسلمان بر علیه مسلمانی اعمال گردد موضوع قاعده نفی سبیل و یا نفی سلطه کافر بر مسلمان صدق پیدا کرده و بر اساس قاعده هر حکمی که مستلزم چنین سلطه‌ای باشد در اسلام منتفی است. بدیهی است حقی که کافر نسبت به دریافت دینی که بر عهده مسلمانی دارد اعمال می‌کند نمی‌تواند مورد سبیل و سلطه باشد. زیرا اعمال چنین حقی هرگز توام با برتری و اعتلا نیست. از این رو نفی سبیل و سلطه کافر بر مسلم به معنی نفی هر نوع حق مشروعی که بر اثر بیع ، هبه ، رهن و سایر معاملات به وجود می‌آید نیست و قاعده شامل آن نوع اختیارات و سلطه‌ای است که نوعی تفوق و استیلاء را ایجاب نماید. بررسی فرق فیمابین دین و ارث که اولی از قاعده خارج و دومی مشمول قاعده م. ب. مفهوم سبیل و سلطه در قاعده را روشن می‌سازد. غیرمسلمان وقتی دین مشروع خود را از مسلمان مطالبه می‌کند، هرگز قهر، غلبه و استیلایی در اعمال چنین حقی مشاهده نمی‌شود ولی وقتی غیرمسلمانی با وجود وارث مسلمان از مورث کافر یا مسلمان ارث می‌برد، مستلزم شرّ، نقص و ضعف بر مسلمان به جای وارث‌بردن مسلمان به جای وارث کافر، قوت و شدت و عزت محسوب می‌شود. اما هنگامی که مورث مسلمان برای فرزند کافر خویش وصیت می‌کند چنین حقی تسلیط و سبیل محسوب نمی‌گردد. ۲. ۱ - مروری بر آیات مفاد این آیه ؛ ) نفی جعل هر حکمی است که موجب سبیل و سلطه کافر بر مؤمن می‌گردد. برای توضیح استدلال به این آیه لازم است معنی کلمات: جعل، کافر، مؤمن و سبیل، روشن شود. ۲. ۲ - مفهوم جعل منظور از جعل در آیه، جعل تکوینی نیست و آیه مربوط به تحقق خارجی و در رابطه با پیش‌بینی قضایا و بیان چگونگی روابط کافرین و مؤمنین در خارج و به صورت تاریخی نمی‌باشد. زیرا در آیه فوق به صورت جمله خبری آمده، منطبق با واقع و حقایق تاریخی مسلم نخواهد بود. چه بسیار که کافران بر مؤمنان پیروز شده، قهر و غلبه و استیلا یافته‌اند. درست است که هرگز جبهه کفر نتوانسته مقاومت جبهه ایمان و اسلام را در هم بشکند ولی به صورت ظاهر، استیلا و سلطه بر مؤمنان را پیدا کرده‌اند. جمله: ( وَ لَنْ یَجْعَلَ ) به مفهوم تشریعی می‌تواند با قید ابدی که مفاد کلمه ( لَنْ ) است صحیح و معقول باشد و مفاد آنچه به معنی جمله خبری و یا جمله انشایی چنین خواهد بود که خداوند هرگز حکمی که موجب سبیل و سلطه کافران بر مؤمنان باشد را تشریع ننموده و هر حکمی که منشا چنین اثر نامطلوبی گردد از اسلام، وحی و خداوند محسوب نمی‌شود. ۲.۲. ۱ - مفهوم کافر منظور از کافر کسی است که به دینی به جز اسلام گرویده باشد و یا با وجود قبول اسلام « ما یعلم من الدین بالضروره » را انکار کند به نحوی که انکار آن به انکار رسالت ، یا تکذیب پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و یا تنقیض شریعت اسلام منتهی گردد. بنابراین کافر شامل کلیه اهل کتاب و سایر پیروان ادیان غیر اسلام و آن دسته از مسلمانانی می‌شود که محکوم به ارتداد می‌باشند. ۲.۲. ۲ - مفهوم مؤمن مراد از مؤمن کسی است که با شهادت به توحید و رسالت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ملتزم به احکام اسلام گردیده است و بدین معنی کلیه فرق و مذاهب اسلامی (به جز آنها که محکوم به ارتداد هستند) مشمول حکم آیه شریفه می‌گردند. کلمه مؤمن را در آیه به این دلیل باید اعم دانست که در روایات مؤمن و مسلم از نظر احکام و آثار یکسان تلقی شده‌اند. ولی هنگامی که با حرف «علی» به کار می‌رود به معنی عقاب، عتاب، غلبه، سلطه و استیلا استعمال می‌گردد. بر این اساس، آیه هیچ‌گونه دلالتی بر قاعده فقهیه نداشته و مربوط به احکام و تشریع نخواهد بود. ۲.۲.۳. ۱ - دلالت روایات تفسیری روایات تفسیری نیز این معنی را تایید می‌کند؛ قال له علی (علیه‌السّلام) ادنه اذنه ثم قال (علیه‌السّلام): فَاللّهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقیامَةِ. » در پاسخ این اشکال باید به دو نکته توجه داشت: اولاً: چون معترض مفهوم غلبه را از آیه فهمیده بود و مبنای اعتراض خود را بر نفی پیروی کافران بر مؤمنان قرار داده امام (علیه‌السّلام) این معنی (غلبه را نفی نمود برای اینکه معترض بتواند مصداق آیه را به وضوح دریابد و) سبیل را به معنی حجت و دلیل تفسیر نمود تا معترض حتی در مورد کافرانی که بر مؤمنان غالب می‌شوند مفاد آیه را درک نماید. ثانیاً: حجت یکی از معانی سبیل است و تفسیر سبیل به معنی حجت در این روایات به معنی حمل لفظ به یکی از معانی آن م. ب. و هرگز به معنی آن نیست که سبیل به جز حجت و دلیل مفهوم دیگری ندارد. بی‌شک غلبه و استیلا به صورت تشریعی، غلبه و استیلا از طریق حجت و برهان، و غلبه و پیروزی به معنی خارجی عینی همگی از مصادیق مفهوم سبیل و غلبه است. وقتی یک مصداق آن (پیروزی خارجی) قابل قبول در مفهوم آیه نباشد به دلیل این است که خود قرآن از مغلوب‌شدن مسلمین سخن گفته است: ( اِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْاَیّٰامُ نُداوِلُها بَیْنَ اَلنّاسِ‌ ) بنابراین مصداق دیگر در عموم معنی سبیل باقی خواهد ماند: «لقرآن ظهر و بطن و للبطن بطناً. » ( اَلَّذینَ یَتَّخِذُونَ الْکافرینَ اَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنینَ اَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَاِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمیعاً ) طبق این آیه هر نوع عمل و رابطه‌ای که موجب ولایت کفار و سلطه و استیلای آنان بر مؤمنین گردد، سلب عزت از اسلام و مسلمین نماید و مستلزم تفوق و سرافرازی کافر بر مسلمان گردد، نامشروع و منهی عنه م. ب.. زیرا معنی اختصاص سرافرازی و عزت و عظمت به خدا، نفی آن بر کافران و اثبات آن بر مسلمین است: ( وَ لِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنینَ وَ لکِنَّ الْمُنٰافِقینَ لاٰیَعْلَمُونَ‌. مفاد این آیه و آیات مشابه آن که در زمینه نفی ولایت کفار و نهی از تفویض اختیارات به کفار و پشتیبان گرفتن و وابسته‌شدن به آنان، در موارد متعدد در قرآن آمده، همان قاعده نفی سلطه کافران از مؤمنان م. ب.. ) رکن به معنی اساس در آیه، کنایه از قدرت است. اعتمادنمودن، پایه و پشتیبان‌گرفتن و منشا قدرت قرار دادن کفار، نا مشروع و جرم بزرگی است که عامل آن به آتش کیفر می‌شود. در تفسیر علی بن ابراهیم قمی و مجمع البیان ، رکون به معنی شامل قبول دوستی ، نصیحت و اطاعت تفسیر شده است و برخی از مفسرین نیز رکون را به معنی هر گونه تمایل ذکر کرده‌اند. این تمایل ممکن است در مورد عقاید دینی آنان صدق کند مانند آنکه بخشی از مطالب دینی آنان را به گونه‌ای که نفعی برای آنها داشته باشد نقل کند و یا قسمتی از مطالب دینی آنان را پرده‌پوشی نماید، تا افشای آن زیانی به آنان نرساند و زمانی هم در مورد امور مربوط به زندگی آنان صدق می‌کند، از قبیل اینکه به آنان اجازه داده شود نوعی مداخله در شئون زندگی مسلمین داشته باشند و یا آن نوع رابطه دوستانه که موجب اختلاط و اثرپذیری مسلمین گردد. چنین عملکردی اگر هم حق طلبانه باشد مستلزم جستجوی حق از طریق باطل و یا احیای حق بوسیله احیای باطل و بالاخره موجب نابودی حق به خاطر احیای باطل خواهد بود.» ۲. ۳ - مروری به روایات ۱. قسمت اول حدیث «الاسلام یعلو» نشان‌دهنده استعلا و استیلای مداوم اسلام است و دلالت بر این دارد که احکام اسلام دائماً در جهت برتری‌دادن به مؤمنین و تفوق آنان بر کافران است و مفهوم این جمله آنست که هیچ حکمی در اسلام در جهت خلاف این هدف یعنی ایجاد تفوق و سلطه کافران بر مؤمنان وجود ندارد. قسمت دوم به طور صریح اعتلا و استیلا بر اسلام و مسلمین را نفی می‌کند و هر نوع عمل، رابطه و حکمی را که مستلزم تفوق باطل و غیر مسلمین بر اسلام و مسلمین باشد نامشروع و محکوم می‌شمارد. با دقت در مفاد حدیث به وضوح معلوم می‌گردد که حدیث در مقام بیان یک حادثه تاریخی و خبر از آینده نیست بلکه حدیث مانند: موارد مشابه آن در مقام تشریع بوده و مفاد آن بیان خصوصیت احکام اسلام است و پیروزی نهایی اسلام بر کفر نیز خود اثری از آثار این خصوصیت ماهوی اسلام و تشریع شده است. با این توضیح روشن می‌گردد که اعتلا‌طلبی اسلام و نفی استیلاء غیر بر آن، بر مبنای خاصیت و ویژگی قوانین و احکام تشریعی اسلام است و جداکردن آن‌ دو و همچنین جداکردن استعلای اسلام از استعلای مسلمین معقول نمی‌باشد. زیرا عمل کردن به احکام اسلام است که به اسلام و در نتیجه به مسلمین شوکت، عظمت و برتری می‌بخشد و هرگاه احکام اسلام راه تفوق و استیلای کفار را بر مسلمین هموار کند خواه ناخواه استعلای اسلام و مسلمین تحقق نخواهد یافت. ۲. استیلای کافر بر مسلمان نیز خود منقصتی است که بنا به ماهیت اسلام مردود و بی‌اعتبار م. ب.. تلازم استیلای کفار با منقصت اسلام و مسلمین را می‌توان از استنادی که در مورد [ارث به هر دو روایت‌شده به دست آورد. ۳. ۴. ۵. ۶. منبع: جواهر الکلام، ج۳۹، ص۱۶ · ج۱۷، ص۳۷۶، حدیث۱۰ · ج۱۷، ص۳۷۶، حدیث۸ · ج۱۷، ص۳۲۷، حدیث۱۴ · ج۱۷، ص۳۷۷، حدیث۱۴ · ج۱۷، ص۳۷۵ حدیث۳ · ج۴، ص۳۳۴ · تحریر الوسیله، ج۱، ص۱۱۴ · القواعد الفقهیه، ج۵، ص۳۶۸ · ج۳، ص۷۵ · ج۳، ص۱۰۹ (باب درجات الایمان) · الکافی، ج۲، ص۲۶ · مجمع البحرین، ج۲، ص۳۳۳ · تفسیر طبری، ج۷، ص۶۰۹ · القواعد الفقهیه، ج۱، ص۱۵۹ · تفسیر مراة الانوار، ص۴ · تفسیر المیزان، ج۱۱، ص۵۱ · ج۱۷، ص۳۷۷، حدیث۱۷ · ج۱۷، ص۳۷۶ · شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ص۳۷۶ حدیث ۱۴