شفعه
جستجوی «شفعه» در متنِ قوانین، آرا و نظریات
معنی و توضیح
روابطِ واژه
- هم‌معنی نزدیک
- حق تملک سهم فروخته‌شدهٔ شریک
- نوعی از
- حق مالی و ایقاع
- صاحب حق
- شریکِ ملک مشاع
- موضوع
- حصهٔ فروخته‌شده در مال غیرمنقول قابل تقسیم
- سبب ایجاد
- فروش سهم شریک به ثالث
- اثر
- امکان تملک سهم منتقل‌شده با پرداخت ثمن
- متمایز از
- حق تقدم قراردادی
- مقابل نسبی
- انتقال آزاد سهم به ثالث
- هم‌خانواده
- شفیع، اخذ به شفعه، مبیعِ قابل شفعه
نقشهٔ روابط
در روابطِ واژه‌های دیگر
اشاعه (مفاهیم نزدیک) · مال مشاع (مفاهیم نزدیک) · اسباب انتقال مالکیت (اقسام) · حق شفعه (هم‌خانواده) · شفیع (هم‌خانواده) · اخذ به شفعه (هم‌خانواده) · مال غیرمنقول قابل تقسیم (مفاهیم نزدیک) · فوریت اخذ به شفعه (هم‌خانواده) · تبعض در شفعه (هم‌خانواده) · اسباب تملک (مفاهیم نزدیک) · افراز (مفاهیم نزدیک) · سهم مشاع (مفاهیم نزدیک) · فوریت حق شفعه (هم‌خانواده)
ریشه و سیرِ واژه
- منشأ
- عربی، از ریشهٔ ش-ف-ع
- معنای اولیه
- جفت کردن، ضمیمه کردن چیزی به چیز دیگر
- تطورِ معنایی
- از معنای لغویِ ضمیمه کردن، به مفهومِ حقوقیِ ضمیمه کردنِ حصهٔ فروخته‌شدهٔ شریک به حصهٔ خود تطور یافته است.
- در فقه
- حقی برای شریک که به موجب آن می‌تواند سهم فروخته‌شدهٔ شریک خود به شخص ثالث را، با پرداخت ثمن، به تملک خویش درآورد.
- در قانونِ موضوعه
- حقی برای تملک حصهٔ فروخته‌شدهٔ شریک، توسط شریک دیگر، در مال غیرمنقولِ قابل تقسیمی که بین دو نفر مشترک است، در برابر پرداخت قیمتی که مشتری داده است.
- تفاوتِ این دو
- قانون مدنی ایران، با محدود کردن شفعه به مال غیرمنقول، قابل تقسیم و دارای فقط دو شریک، دایرهٔ آن را نسبت به نظر برخی از فقها که آن را در مواردی به بیش از دو شریک یا اموال منقول نیز تسری می‌دهند، مضیق کرده است.
- هم‌خانواده
- شفیع؛ مشفوع؛ مشفوعٌ‌به؛ مشفوعٌ‌عنه
مفهوم
یک سببِ تملکِ استثنایی و قهری که به منظور جلوگیری از ضرر ناشی از ورود شریک ناخواسته، به شریکِ ملکِ مشاع اجازه می‌دهد پس از فروش سهم شریک دیگر، با پرداخت ثمن معامله، جایگزین مشتری شود و مالک سهم گردد.
زیرمجموعهٔ: اسباب تملک
این نهاد ریشه در فقه اسلامی دارد و قانون مدنی ایران آن را با محدودیت‌هایی پذیرفته است. مهم‌ترین تحول، تحدید قلمرو آن در قانون نسبت به برخی دیدگاه‌های فقهی است.
اسبابِ پیدایش
- دفع ضرر — فلسفهٔ اصلی وجود این حق، جلوگیری از ضرر و زیان احتمالی است که از ورود یک شریک جدید و ناخواسته به ملک مشترک، متوجه شریک قدیمی می‌شود.
مفاهیمِ مجاور و مرزشان
- حق تقدم در خرید (حق اولویت) — شفعه یک حقِ «بعد از وقوع بیع» است و شفیع، سهم را از «مشتری» تملک می‌کند. اما حق تقدم، یک حقِ «قبل از وقوع بیع» است و مالک را ملزم می‌کند که ابتدا مال را به دارندهٔ حق، «عرضه» کند.
مستندها
- مادهٔ ۸۰۸ قانون مدنی — تعریف حق شفعه و بیان شرایط اصلی آن (دو شریک، مال غیرمنقول، قابل تقسیم بودن).
- مادهٔ ۸۱۰ قانون مدنی — لزوم انتقال حصهٔ شریک از طریق عقد بیع برای ایجاد حق شفعه.
- مادهٔ ۸۲۱ قانون مدنی — فوری بودن حق شفعه.
- مادهٔ ۸۲۲ قانون مدنی — غیرقابل تجزیه بودن اِعمال حق شفعه.
تطبیقِ اصطلاح‌شناختی
- رومی-ژرمنی — Right of pre-emption · در بسیاری از نظام‌های حقوقی مدرن این خانواده (مانند فرانسه)، شفعه به شکل سنتی آن به دلیل تعارض با اصل آزادی قراردادها، پذیرفته نشده است. اما نهادهای مشابهی مانند «حق تقدم» (droit de préemption) در قوانین خاص (شهری، روستایی) وجود دارد که ماهیتی متفاوت (غالباً پیش از بیع و برای اهداف عمومی) دارند.
- کامن‌لا — Right of first refusal · در کامن‌لا، نهاد شفعه به معنای یک حق قهریِ پس از بیع، وجود ندارد. نزدیک‌ترین مفهوم به آن «Right of first refusal» است که یک حق قراردادی است و مالک را موظف می‌کند قبل از فروش به دیگری، ملک را به دارندهٔ حق پیشنهاد دهد.
هم‌ارزها و هم‌خانواده‌ها
تملک قهری
این‌ها در جستجو با هم گرفته می‌شوند (بینشان «یا»).
مفاهیمِ مرتبط و متناظر
اسقاط حق شفعه · سقوط حق به دلیل تأخیر
دو سوی یک رابطهٔ حقوقی‌اند (مثلِ بایع و مشتری، مبیع و ثمن) — نه متضاد، نه هم‌معنا.
مفاهیمِ متمایز
متضادها و مفاهیمِ مقابل
این‌ها خودکار جستجو نمی‌شوند — پیشنهادند. متضاد اگر «یا» شود، سندی که فقط واژهٔ مقابل را دارد بالا می‌آید.
مفاهیمِ مرتبط
ترکیب‌های ثبت‌شده
اخذبه‌شفعه · حق‌شفعه · اخذ به شفعه · تبعض در شفعه · فوریت حق شفعه · مشتری در شفعه · فوریت اخذ به شفعه
واژهٔ تنها گاهی چند معنا دارد؛ ترکیب است که معنای حقوقی را قطعی می‌کند.
آلِکسا — حقوق، با نگاهِ هوش مصنوعی و الگوریتم