نخست - حق دسترسی به دادگستری

امکان دسترسی به مراجع قضایی به ویژه دادسراها و دادگاه ها از اصول مهم و مقدماتی دادرسی عادلانه است. دادرسی عادلانه هنگامی معنی پیدا میکند که پیش از آن، امکان دسترسی به مراجع قضایی و به تعبیری دسترسی به دادگستری فراهم باشد. از این روی است که مهیا کردن امکان دسترسی به دادگاه و دادگستری را برای فرد فرد مردم، یک حق اساسی شمردند. حق دسترسی به دادگستری مفهومی بهتر از حق دسترسی به دادگاهها است. چون برقراری عدالت و دادن حقوق تضییع شده افراد به آنها الزاما از طریق دادگاه صورت نمی گیرد بلکه گاه از طریق داوری میانجیگری کد خدا منشی و مواردی از این گونه به عمل می آید. بنابراین قوه قضاییه و دولت در مفهوم عام آن می توانند زمینه اجرای چنین روشی را از طریق وضع قوانین مناسب فراهم نمایند. برخی از این موضوع تحت عنوان اصل دسترسی به دادگستری و عدالت یاد کردند و آن را مجموعه عوامل حقوقی و سازمانی سیستم عدالت مدنی برای ارائه خدمات قضایی قابل دسترس و مؤثر تعریف نمودند. از ویژگی های دسترسی به دادگستری، اصل دسترسی آسان که جلوه ای از دموکراسی آیینی نام گرفته اصل دسترسی آسان و اصل دسترسی سریع را می توان نام برد. مراد از حق دسترسی به دادگاهها و دادگستری در وهله نخست امکان تظلم و دادخواهی یکان یکان مردم و سکنه یک سرزمین نزد دادگستری برای حمایت قضایی از آنها و احقاق حقوق قانونی آنان است و در وهله دوم جلوگیری از احقاق حق شخصی و مالاً تمیز حق و فصل خصومت بر اساس یک دادرسی عادلانه و توسط یک مقام قضایی بی طرف است. مکان و حق دسترسی به دادگاهها از اقتضائات و نشانه های یک جامعه مدنی و متمدن است. تأسیس مراجع قضایی و دادگاهها و امکان دسترسی به آن در شمار حقوق اساسی است اصل ۳۴) قانون اساسی اصل ۳۴ قانون اساسی شرایطی را برای حق دادخواهی بهنام حبیبی درگاه مقاله مفهوم اصل دسترسی به دادگستری ویژگی و جلوه های آن مجله مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، انتشارات دانشگاه شیراز دوره دهم شماره اول بهار ۱۳۹۷، صص ۶۳۶۱ و ۶۴ ۲. بهنام حبیبی درگاه، آن، صص ۶۶ تا ۷۳. اصل سی و چهارم قانون اساسی دادخواهی حق مسلم هر فرد است و هر کس میتواند به منظور دادخواهی به دادگاه های صالح رجوع نماید. همه افراد ملت حق دارند این گونه دادگاه ها را در دسترس داشته باشند و هیچکس را نمی توان از دادگاهی که به موجب قانون حق مراجعه به آن را دارد منع کرد.».