نعمت در قرآن: ترغیب به شکر و تحذیر از کفران نعمت

یادآوری نعمت‌های مادی و معنوی برای ترغیب به شکر و تحذیر از کفران ، حدوثا و بقاء، از سنت‌های الهی است که توسط پیامبران (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) اعمال می‌شود؛ نظیر آنچه حضرت هود به قوم خود، یعنی عاد فرمود: «واذکروا اذ جعلکم خلفاء من بعد قوم نوح وزادکم فی الخلق بسطة فاذکروا آلاء الله لعلکم تفلحون» و مانند آنچه حضرت صالح به قوم خود، یعنی ثمود فرمود: «واذکروا اذ جعلکم خلفاء من بعد عاد وبواکم فی الارض تتخذون من سهولها قصورا وتنحتون الجبال بیوتا فاذکروا آلاء الله ولا تعثوا فی الارض مفسدین» و شبیه آنچه حضرت موسی (علیه‌السّلام) به قوم خود، یعنی بنی اسرائیل فرمود: «واذ قال موسی لقومه یا قوم اذکروا نعمة الله علیکم اذ جعل فیکم انبیاء وجعلکم ملوکا وآتاکم ما لم یؤت احدا من العالمین» بنابراین، آنچه در قرآن کریم آمده است در سلسله تذکره‌های انبیای سلف است. ۱. ۱ - تغییر نعمت بسبب ناسپاسی سنت تحویل ناپذیر الهی این است که اگر ملتی ناسپاسی کرد خطر تبدیل نعمت به نقمت به عنوان تهویل و تخویف خدایی عامل هشدار دهنده‌ای خواهد بود. در نظر اولیای الهی که همواره نعمت او را در حجاب نقمت و جمال او را در پوشش جلال مشاهده می‌کنند و مهر او را در متن قهر می‌یابند، سراسر رخدادهای جهان نعمت است و عنوان (نعمتی) قید احترازی در برابر نقمت نیست. این گروه در ضراء همانند سراء به یاد خدایند و در بلا چون ولا به یاد اویند؛ زیرا گنج او را در عین رنج می‌یابند. یادآوری نعمت زمینه‌ای برای شکر نعمت است و اصرار خدای سبحان بر این امر برای آن است که انسان در سعادت باقی بماند؛ زیرا انسانی که به یاد نعمت خدا نبوده و متذکر ولی نعمت خود نباشد نعمت را در راه باطل صرف می‌کند در نتیجه سعادت خود را از دست می‌دهد. ۱. ۲ - ویژگی طبع انسانی خدای سبحان هم طبع اولی انسان را (که غیر از فطرت است) به او تفهیم می‌کند و هم سنت خود را گوشزد می‌کند. درباره طبع اولی انسان می‌فرماید: طبیعت انسان بر سوء استفاده است؛ هم نعمت‌ها را کرامتی برای خویش می‌پندارد: «فاما الانسان اذا ما ابتلاه ربه فاکرمه ونعمه فیقول ربی اکرمن» و هم نعمت سبب سرکشی و روگردانی او می‌شود: «واذا انعمنا علی الانسان اعرض ونای بجانبه.» برخلاف فطرت انسان که به سمت توحید است : «فطرت الله التی فطرالناس علیها». اگر انسان تنها از بعد الهی که در آیاتی مانند «ثم اءنشاءناه خلقا اخر» و «ونفخت فیه من روحی» مطرح شده برخورداربود، خداخواه محض بود، اما بعد دیگر او که در آیاتی مانند «انی خالق بشرا من طین» به آن اشاره شده او را به خودخواهی می‌کشاند و اگر تذکر انبیای الهی نباشد آن خوی سرکش بر او مسلط می‌شود؛ بر خلاف فرشتگان که فقط بعد الهی دارند و هیچ گاه معصیت نمی‌کنند: «لایعصون الله ما اءمرهم» ۱. ۳ - ویژگی سنت الهی درباره سنت ثابت خود نیز می‌فرماید: هر کس از نعمت الهی سوء استفاده کند، خدا نعمت را تغییر می‌دهد؛ «ذلک بان الله لم یک مغیرا نعمة انعمها علی قوم حتی یغیروا ما بانفسهم» و این سنتی است که بر صراط مستقیم است : «ان ربی علی صراط مستقیم» و هیچ تخلف و تحویل و تبدلی نمی‌پذیرد: «فلن تجد لسنة الله تبدیلا ولن تجد لسنة الله تحویلا» و نعمتی که خدا آن را گرفت احدی قادر بر اعطای آن نیست : «وما یمسک فلا مرسل له من بعده وهو العزیز الحکیم». به هر تقدیر، خدای سبحان برای این که انسان به کیفر عدل مبتلا نشود پیوسته با تعبیرهای گوناگون به او گوشزد می‌کند که به یاد نعمت حق باشید؛ گاهی با تعبیر (اذکروا) و گاهی با لفظ (اشکروا) و گاهی هم می‌فرماید: «واما بنعمة ربک فحدث». روشن است که ذکر و شکر نعمت و تحدیث و بازگویی آن، چون ذکر نعمت و حدیث از آن، زمینه شکر نعمت را فراهم می‌کند و مقدمه‌ای برای بجا صرف کردن آن است. گاهی نیز به برخی مصادیق کفران نعمت اشاره کرده، عاقبت ناسپاسی را بیان می‌کند؛ چنان که در سوره انفال پس از ذکر سنت تغییرناپذیر خدا: «ذلک بان الله لم یک مغیرا نعمة انعمها علی قوم حتی یغیروا ما بانفسهم» به عنوان نمونه‌ای از روگردانی و ناسپاسی نسبت به نعمت الهی، سرگذشت آل فرعون و تکذیب و ظلم آنان ذکر شده است : «کداب آل فرعون والذین من قبلهم کذبوا بآیات ربهم فاهلکناهم بذنوبهم واغرقنا آل فرعون وکل کانوا ظالمین» . منبع: اعراف/سوره۷، آیه۶۹ · اعراف/سوره۷، آیه۷۴ · مائده/سوره۵، آیه۲۰ · فجر/سوره۸۹، آیه۱۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۸۳ · روم/سوره۳۰، آیه۳۰ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۴ · حجر/سوره۱۵، آیه۲۹ · ص/سوره۳۸، آیه۷۱ · تحریم/سوره۶۶، آیه۶ · انفال/سوره۸، آیه۵۳ · هود/سوره۱۱، آیه۵۶ · فاطر/سوره۳۵، آیه۴۳ · فاطر/سوره۳۵، آیه۲ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۱۴ · ضحی/سوره۹۳، آیه۱۱ · انفال/سوره۸، آیه۵۴