نقش قرآن در تفسیر: دست‌یابی به تبیین جامع

دست‌یابی به تبیین جامع و حل تعارض ظاهری آیات: برخی موضوع‌های مطرح‌شده در قرآن، به ویژه برخی قصه‌های آن، با بیان‌های متفاوت در آیات مختلفی به طور پراکنده آمده است؛ این امر سبب شده است که برخی مخالفان قرآن برای اثبات نادرستی و غیر خدایی بودن قرآن، به این‌گونه آیات تمسک جویند و در برابر آن‌ها، دانشمندان مسلمان در مقام پاسخ به این شبهات و تبیین این ناسازگاری‌های ظاهری، دست به تألیف مستقل زنند یا بخشی از یک تألیف خ. ر. ب. آن اختصاص دهند. پی‌آمد دیگر چنین آیاتی، آن بوده که برخی مدعی شده‌اند این‌گونه آیات، به ویژه آیات مربوط به قصص تکرار شده، از متشابهات قرآن است و مقصود و مراد از آن‌ها روشن نیست. (البته گاه این نوع آیات را متشابه به معنای همگون شبیه یک‌دیگر می‌دانند، که حاکی از روشن نبودن معنای آن‌ها نیست). مثلا درباره قبض روح و گرفتن جان‌ها هنگام مرگ، آیه‌های مختلف و به ظاهر ناهماهنگ، در قرآن آمده است. در جایی آمده است: ۶. ۱ - نمونه اول «توفته رسلنا»؛ «فرشتگان ما جانش را بستانند» یا «تتوفاهم الملائکة»؛ « فرشتگان جانشان را می‌گیرند»؛ اما در جای دیگر آمده است: «قل یتوفاکم ملک الموت الذی وکل بکم»؛ «بگو فرشته مرگی که بر شما گمارده شده، جانتان را می‌ستاند.» و این درحالی است که در آیه دیگری، گیرنده جان‌ها فقط خدای متعال قلمداد شده: «الله یتوفی الانفس حین موتها...»؛ «خدا، روح مردم را هنگام مرگشان به تمام باز می‌ستاند». ۷. ۵ - توضیح ظاهر آیات یادشده، نشانگر بیان‌های ناسازگار با یک‌دیگر است؛ زیرا برخی ملائکه را گیرنده جان معرفی کرده و برخی دیگر ملک الموت (فرشته مرگ) را و برخی خداوند را؛ ولی با انضمام آیه‌ها به یک‌دیگر روشن می‌شود که گرفتن جان‌ها در اصل کار خداوند است و ملک الموت و فرشتگان کمک‌کار او، به امر خدا انجام وظیفه می‌کنند و در واقع نقش واسطه را دارند و در این صورت، نسبت دادن آن به خداوند و ملک الموت و ملائکه تحت فرمانش، صحیح است؛ و این نسبت به خداوند، اصلی و حقیقی است و به ملائکه در طول نسبت به خدا مطرح است، نه در عرض آن. ۶. ۲ - نمونه دوم نمونه دیگر، آیه‌های مربوط به سؤال از آدمیان و پریان در قیامت است. در برخی آیه‌ها بر سؤال روز قیامت تأکید شده است؛ مانند: «وقفوهم انهم مسئولون»؛ «و بازداشتشان نمایید، که آن‌ها باید مورد بازخواست قرار گیرند» و «فوربک لنسالنهم اجمعین»؛ «پس سوگند به پروردگارت که از همه آنان خواهیم پرسید»؛ ولی در آیه‌ای دیگر تصریح شده است که هیچ پری و آدمی‌ای مورد سؤال قرار نمی‌گیرد: «فیومئذ لا یسال عن ذنبه انس ولا جان»؛ «در آن روز، هیچ انس و جنی از گناهانش پرسیده نشود». ۷. ۵ - توضیح در جمع آیه‌های یادشده، چنین گفته شده که قیامت توقفگاه‌های زیادی دارد؛ در برخی از آن‌ها سؤال می‌شود و در برخی دیگر دهان‌ها مهر می‌شود (به کسی اجازه سخن گفتن نمی‌دهند) و اعضای بدن خود به سخن می‌آیند: «الیوم نختم علی افواههم و تکلمنا ایدیهم و تشهد ارجلهم بما کانوا یکسبون»؛ «امروز بر دهان‌های آنان مهر می‌نهیم، و دست‌هایشان با ما سخن می‌گویند، و پاهایشان به آن‌چه فراهم می‌ساختند، گواهی می‌دهند» و در جایگاهی برخی مردم با چهره خود شناخته می‌شوند: «یعرف المجرمون بسیماهم»؛ «تبهکاران از سیمایشان شناخته می‌شوند». بنابراین آیه‌هایی که بر سؤال در قیامت تأکید دارد، از جایگاه‌هایی سخن می‌گوید که در آن‌ها سؤال و جواب وجود دارد و آیه‌هایی که بر نفی سؤال از جن و انس تأکید می‌کند، مربوط به مواردی است که نیازی به سؤال نیست و حقیقت افراد از راه‌های دیگر بدون سؤال روشن است. منبع: انعام/سوره۶، آیه۶۱ · نحل/سوره۱۶، آیه۲۸ · سجده/سوره۳۲، آیه۱۱ · زمر/سوره۳۹، آیه۴۲ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص۲۶۹ · صافات/سوره۳۷، آیه۲۴ · حجر/سوره۱۵، آیه۹۲ · رحمن/سوره۵۵، آیه۳۹ · یس/سوره۳۶، آیه۶۵ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۰۷ · رحمن/سوره۵۵، آیه۴۱