نقش مساجد در جوامع اسلامی: مرکز سازماندهی نهضت‌ها

ملت‌های مسلمان همواره حرکت‌های انقلابی و نهضت‌های رهایی بخش خود را از مساجد آغاز کرده‌اند؛ مساجد همواره کانون‌های الهام بخش برای مردم ظلم ستیز بوده است، ‌به خصوص در تاریخ نهضت‌های اسلامی که در ایران شکل گرفته است به طور قطع هسته‌ی مرکزی همه‌ی آنها در مساجد تکوین یافته است. او را می‌بیند که دلی نازک و احساسی لطیف و روحی متعادل دارد، اما چگونه است که سیل خونی که مغول بر این ملک جاری کرده است و زوالی که اسلام و مردم را تهدید می‌کند، آرامش روح و صفای دل او را‌اندکی کدر نساخته است. از او نیز به نفرت می‌گریزد و به خدمت «شیخ الاسلام امام غیاث الدین حموی» به «بحر آباد» می‌رود ولی در بحر آباد نیز به خواسته‌ی خود نمی‌رسد و لذا رخت سفر می‌بندد و در لباس « درویش » ساده، تنها و غریب به سبزوار می‌آید. در «مسجد جامع» شهر خانه می‌کند و آنجا به وعظ می‌پردازد، سخنانش خلق کثیری را به سوی او می‌کشاند و بسیاری از افراد مرید و پیرو او می‌شوند؛ ‌به این ترتیب، آوازه‌ی شهرتش در اطراف و کنار می‌پیچید و صاحبان قدرت را به وحشت می‌اندازد؛ ۹.۱. ۲ - فتوای علمای درباری و سر انجام علمای درباری که دست در دست حکام مغول داشتند، فتوایی صادر می‌کنند، با این مضمون که: «شخصی در مسجد ساکن است و حدیث دنیا می‌گوید و چون منعش می‌کنند، اثری نمی‌پذیرد و اصرار می‌نماید، این چنین کسی واجب القتل باشد یا نی؟ و اکثر فقهای رسمی زمان جواب می‌دهند که: باشد». لکن ایلخان از این کار سرباز می‌زند و جواب می‌دهد: ‌«من دست به خون درویشان نمی‌آلایم، حکام خراسان به موجب شرع شریف عمل نمایند». اما صاحبان قدرت دست از او برنمی‌دارند و هر لحظه برای از بین بردن وی به طرح نقشه‌ای می‌پردازند و سرانجام در خفا دسیسه کرده و یک روز قصد خود را عملی می‌سازند. فی الجمله کیفیت آن معلوم نشد». لکن کیفیت معلوم بود. وی ابتدا اعلام بسیج سپس سازماندهی کرد و مبارزه را مخفی ساخت و خود در شهر‌ها گردید و دست به هجرت زد و همه جا بذر آگاهی و انقلاب را بر مبنای تشیع پاشید. ۹. ۲ - نهضت مشروطه در نهضت مشروطه نیز «مساجد» نقش بسیار حساسی در انسجام و حرکت مردم داشت. روحانیت مبارز و انقلابی با سخنان دلنشین و افشاگرانه‌ی خود مردم را در صفوف متحد از مساجد به سوی میادین مبارزه و انقلاب رهبری کردند، مساجد کانون‌های آگاهی بخش و ایام ماه محرم و عاشورا و ماه مبارک رمضان نقطه‌ی عطفی در تاریخ مبارزات مردم بوده است. ۹. ۳ - انقلاب اسلامی به طوری که اشاره شد، ‌در صدر اسلام، حرکت‌ها از مسجد آغاز و در مسجد سازماندهی می‌شد و نیروها از مسجد بسیج می‌شدند، به این ترتیب نهضت و انقلاب همواره با مسجد، ‌پیوندی استوار و جاودانه دارد. مساجد در سراسر ایران موقعیتی سازنده و جایگاهی مقدس پیدا کرد و جاذبیت و مرکزیت سیاسی و عبادی خود را باز یافت، با این تحول عمیق، که خود باز‌گشتی به دوران شکوهمند صدر اسلام و سیره‌ی پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) بود، نقش سرنوشت سازی در ایجاد وحدت و یک‌پارچگی طبقات گوناگون ملت و همدلی نیرو‌های انقلابی در مسیر اهداف و آرمان‌های مقدس انقلاب اسلامی، ایفا کرد. منبع: روضة الصفا، ج۵، ص۶۰۵ · حافظ ابرو، مجموعه، زبدة التواریخ · حافظ ابرو، محمد، جغرافیا · حافظ ابرو، محمد، مجموعه