نکات تکمیلی اعسار از پرداخت هزینه دادرسی — بدیهی است اگر اعسار وی قبول شود

آیا حکم اعسار از پرداخت دادرسی در پرونده دیگر قابل استناد است؟ حکم اعسار فقط در همان پرونده مؤثر است و این حکم در پرونده های دیگر خواهان هیچ تأثیری ندارد. اما اگر خواهان پس از اثبات ادعای عسرت دعوای طاری مثل دعوای جلب ثالث با اضافی مطرح کند، باید مجدداً در آن پرونده نیز ادعای نداری خود را ثابت نماید، زیرا دعوای جلب ثالث دعوای دیگری غیر از دعوای اصلی است و باید جداگانه حکم اعسار تحصیل گردد مهاجری دوره جدید مبسوط در آیین دادرسی مدنی ج ۴، زیرنویس ۲۳۲۱ ماده ۵۰۸) اما برخی معتقدند ضرورتی به طرح مجدد دعوای اعسار نیست زیرا اولاً رسیدگی با لف دو پرونده به صورت توأمان صورت می پذیرد و ب. ت. ب. مقرره ماده ۵۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی توجیه قانونی نیز دارد. ثانیاً باعث جلوگیری از اطاله دادرسی می شود. ثالثاً وقتی خواهان هزینه دادرسی دعوای اولیه را ندارد به تبع هزینه دعاوی دیگر و به طریق اولی بیشتر از آن را نیز ندارد. در نتیجه باید گفت دیدگاه اول مطابقت بیشتری با قانون دارد. نکته اعاده دادرسی معافیت ناشی از اعسار بر مرحله اعاده دادرسی نیز تسری دارد. زیرا مجموع مراحل رسیدگی ناظر بر دعوای واحد است، بنابراین اگر قبلاً در همان پرونده، عسار متقاضی اعاده دادرسی صادر شده باشد ضرورتی به طرح مجدد دعوای اعسار نیست. اگر دعوای اعسار خواهان قبول ولی وی حین دادرسی فوت شود حسب ماده ۵۱۰ قانون آیین دادرسی مدنی وراث وی نمی توانند از حکم اعسار او بهره مند شوند و بایستی هزینه دادرسی را بپردازند مگر اینکه ادعای خویش را ثابت کنند. البته عدم پرداخت هزینه دادرسی در همان مرحله مانع جریان دادرسی در آن مرحله نیست. درباره چگونگی وصول و ضمانت اجرای عدم پرداخت هزینه دادرسی توسط وراث قانون ساکت است. اگر دادخواست و اخواهی یا تجدید نظر خارج از مهلت ولی با عذر موجه به همراه اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مطرح شود تکلیف دادگاه چیست؟ ابتدا باید در خصوص قبولی یا رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی اظهار نظر کند یا اعسار؟ در این خصوص محاکم دو رویه را در پیش گرفته اند. دیدگاه اول مادامی که درباره خواسته اعسار اظهار نشده نمی توان درباره قبولی یا رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی تصمیم گیری کرد. زیرا دادگاه زمانی حق رسیدگی به این موضوع را دارد که نقص دادخواست در اینجا هزینه دادرسی برطرف شده باشد. مضافاً اینکه در غیر این صورت باعث سوء استفاده احتمالی اشخاصی می شود که قصد اطاله دادرسی و تأخیر در پرداخت بدهی دارند. بنابراین اگر بابت صدور اجرائیه کسی جلب و در حبس باشد کماکان باید در زندان به سر ببرد تا ادعای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مورد رسیدگی و تعیین تکلیف شود. زیرا و اخواهی با تجدید نظر خواهی خارج از مهلت اثر تعلیقی ندارند. بدیهی است اگر اعسار وی قبول شود، پس از آن درباره قبولی یا رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی که خارج مهلت تقدیم شده اظهار نظر میشود. اما اگر اعسار وی رد شود و این رأی قطعی گردد به واخواه یا ت. ن. خ. اخطار میشود ظرف ۱۰ روز هزینه دادرسی را بپردازد و اگر هزینه دادرسی پرداخت شد، سپس تصمیم گیری می شود و اگر پرداخت نشد قرار رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی به جهت عدم رفع نقص صادر میشود. دیدگاه دوم اظهار نظر درباره قبولی یا رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی تصمیم گیری درباره اصل ادعا نیست تا پرونده پس از رفع نقص و کامل شدن به نظر قاضی برسد، بنابراین دادگاه ابتدا خارج از مهلت اظهار نظر می کند و چنانچه قرار قبولی صادر شد، پس از آن نسبت به اعسار تصمیم گیری میشود. اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۱۱۳۹ مورخ ۱۳۹۸/۱۱/۱۵ در این باره بیان داشت: ... لذا به نظر می رسد در فرضی که خواهان دادخواست واخواهی را توأم با ادعای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی خارج از مهلت مقرر از تاریخ ابلاغ رأی غیابی تقدیم کرده اما وفق ماده ۳۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی ادعای عذر موجه نموده و یا برابر ذیل تبصره یک همین ماده، در موارد عدم اطلاع از مفاد رأی باشد، دادگاه به لحاظ تأثیر این ادعا در ترتب یا عدم ترتب اثر تعلیقی، باید بدوا به این ادعا رسیدگی و قرار مقتضی صادر کند بدیهی است با صدور قرار قبولی دادخواست دادگاه صرفاً امکان رسیدگی به واخواهی را پذیرفته و این قرار مانع رفع نواقص احتمالی دادخواست و اعمال ضمانت اجراهای مربوط نخواهد بود. چنانچه در این حالت قرار رد واخواهی یا تجدید نظر خواهی صادر شده باشد، درباره اعسار فعلاً تصمیم گیری نمیشود تا اینکه این قرار قطعی گردد و اگر قرار مذکور قطعی شود، دعوای اعسار سالبه به انتفاء موضوع میشود و رسیدگی و استماع شهادت شهود فاقد معنا و کاری عبث به شمار می آید، بنابراین در وقت فوق العاده به جهت مذکور قرار عدم استماع دعوا صادر می گردد. هر چند مشاهده شده است برخی از محاکم در این حالت همزمان هم به علت خارج از مهلت بودن و هم قرار عدم استماع دعوا درباره خواسته اعسار به دلیل سالبه به انتفاء بودن موضوع صادر می کنند با این وصف اگر پس از تجدید نظر خواهی رأی صادره نقض شود، خللی به حقوق واخواه ت. ن. خ. وارد نمی آید. آیا خوانده یا ت. ن. خ. میتوانند در جهت جلوگیری از اطاله دادرسی هزینه دادرسی را بپردازند؟ دکتر … در جلد ۴ زیرنویس ۲۳۴۵ ماده ۵۱۳ مبسوط در آیین دادرسی مدنی بیان می دارد دو استدلال وجود دارد. دیدگاه اول ماده ۲۶۷ قانون مدنی پرداخت بدهی دیگری بدون اذن را تجویز کرده است. لذا در این صورت به لحاظ انتفاء موضوع دادگاه باید به استناد بند ۷ ماده ۸۴ قرار رد دعوای اعسار صادر کند چرا که این دعوا اگرچه اثبات شود، اثری بر آن مترتب نخواهد بود.