نکاتی چند در مورد حکم دادگاه — رأی دادگاه اعم از حکم یا قرار)

راجع به ماهیت دعوا باشد ماهیت دعوا به مسائلی گفته می شود که مربوط به امور حکمی قانونی نبوده و در ارتباط با امور موضوعی و برای روشن شدن حل آن، مورد رسیدگی، احراز و دستور دادگاه قرار می گیرد. قاطع دعوا باشد: رأی دادگاه، افزون بر آن، باید قاطع دعوا جزئاً یا کلا، باشد تا حکم شمرده شود. منظور از رأی قاطع رأیی است که با صدور آن تکلیف دعوای مطروح، در آن مرجع نفیاً یا اثباتاً تعیین شده و پرونده از آن مرجع خارج میشود. دادگاه، پس از اعلام ختم دادرسی به حسب قاعده رأی صادر می کند. اما همواره احتمال صدور قرار قاطعی مانند قرار رد دعوا عدم استماع دعوا ابطال دادخواست ... نیز وجود دارد. در تنظیم و نگارش رأی قاطع، دادگاه باید ترتیباتی را رعایت نماید. هرگاه بتواند در همان جلسه انشای رأی نموده و به اصحاب دعوا اعلام می کند، در غیر این صورت، حداکثر ظرف یک هفته انشای رأی می نماید. پس از انشای رأی دادرس یا دادرسان باید رأی را امضا کند کنند. دادگاه باید تنها نسبت به دعوای مطروح به طور خاص تعیین تکلیف کند نه به صورت عام و کلی. رأی دادگاه، به موجب ماده ۲۹۷ قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی باید ظرف پنج روز از تاریخ صدور پاکنویس شده و به امضای دادرس یا دادرسان صادر کننده رأی برسد. پاکنویس رأی همان نوشتن آن در شکل دادنامه است. دادنامه برگ چاپی ویژه ای است که وزارت دادگستری منتشر کرده و در اختیار دادگاه ها قرار می دهد تا آرای قاطع دادگاهها روی آن «پاکنویس» شود. رأی دادگاه اعم از حکم یا قرار)، پس از این که در برگ دادنامه پاکنویس شد و دادرس یا دادرسان آن را امضا کردند، باید حسب مورد به اصحاب دعوا، وکلا و یا نمایندگان آنان ابلاغ شود. ب. ت. ب. ماده ۳۰۱ قانون یادشده ی بالا مدیر دفتر دادگاه نباید رونوشت رأی یا دادنامه را پیش از امضای دادرس یا دادرسان دادگاه به کسی تسلیم کند. مدیر دفتر دادگاه باید فوری پس از امضای دادنامه رونوشت آن را به تعداد لازم تهیه و مطابقت آنها را با اصل گواهی و حسب مورد به اصحاب دعوا، وکلا یا نمایندگان آنها چنانچه در دفتر دادگاه حضور داشته باشند ابلاغ نمایند. در غیر این صورت ابلاغ دادنامه توسط مأمور ابلاغ انجام می شود (ماده ۳۰۰ ق.آ.د. م). به موجب ماده ۳۰۲ همین قانون شیوه ی ابلاغ دادنامه و رونوشت آن برابر مقررات مربوط به بلاغ دادخواست و سایر برگهای رسمی است که قبلاً مطالعه شده است. چنانچه اقامه ی دعوا یا دفاع، جزئاً یا کلا، به وسیله ی وکیل جریان یافته و تا روز اعلام ختم دادرسی سمت او زایل نشده، دادنامه به وکیل و در غیر این صورت به اصیل بلاغ میشود تبصره ی ماده ۴۷ ق.آ.د. م). بنابراین ابلاغ دادنامه به وکیلی که حق دادرسی در دادگاه بالاتر را ندارد، یا برای وکالت در دادگاه بالاتر مجاز نبوده و وکیل در توکیل نیز نباشد، معتبر نخواهد بود (ماده ۴۶ ق.آ.د.م. بلاغ دادنامه، در مورد محجور به نماینده ی قانونی او (ولی، قیم) به عمل می آید، اما در مورد وزارتخانه ها و سایر اشخاص مذکور در ماده ۳۲ قانون فوق الاشعار که نماینده ی حقوقی معرفی کرده اند، ابلاغ دادنامه به وزارتخانه و... انجام می شود. بلاغ حکم غیابی، چنانچه داد باخته م. ع. غایب مجهول المکان باشد، به وسیله ی آگهی در یکی از روزنامه های کثیر الانتشار مرکز یا محلی و به هزینه ی خواهان برای یک بار به دادباخته م. ع.) ابلاغ می شود. تاریخ ابلاغ رأی، تاریخ انتشار آگهی مزبور است (تبصره ی ماده ۳۰۲ ق.آ.د. م). بلاغ دادنامه دارای آثار مهمی است. در حقیقت، نه تنها تاریخ ابلاغ دادنامه آغاز مهلت شکایت احتمالی از رأی است بلکه هیچ حکم یا قراری را نمی توان اجرا نمود مگر این که به صورت حضوری و یا به صورت دادنامه یا رونوشت گواهی شده آن به طرفین یا وکیل آنان ابلاغ شده باشد....» (ماده ۳۰۲ ق.آ.د.م و ماده ۲ قانون اجرای احکام مدنی).