نکتهٔ فقهی: اثر پرداخت جزئی ثمن در بیع سلف

بیع سلف به معامله‌ی کالای مدّت‌دار به بهای نقد گفته می شود. از این عنوان در باب تجارت سخن رفته است. به بیع سلف، بیع محاویج، پیش فروش، سلف و سلم نیز گفته می شود.

در بیع سلف برخلاف بیع نسیه ، کالا، مدّت‌دار است ( کلی در ذمه ) لیکن بهای آن نقد پرداخت می‌گردد، مانند آنکه کشاورزی یک تن گندم را- که یک ماه بعد تحویل دهد- به صد هزار تومان نقد بفروشد. در معامله‌ی سلف، به خریدار «مسلم» به بهای پرداختی «مسلم»، به کالا «مسلم فیه» و به فروشنده «مسلم له» گفته می‌شود.

آنچه به سلف فروخته می‌شود و نیز بهای آن یا کالا است و یا پول . فروختن کالای سلفی در ازای پول و نیز عکس آن، یعنی فروختن پول سلفی در ازای کالا به اتفاق همه، همچنین بنابر مشهور فروختن کالای سلفی در برابر کالای نقدی- اعم از آنکه هر دو کالا از یک جنس باشند یا از دو جنس- جایز است.

لیکن فروختن پول سلفی در ازای پول در صورتی که هر دو از جنس طلا ( دینار ) و نقره ( درهم ) باشند جایز نیست؛ هرچند جنس پول با هم متفاوت باشد، مانند آنکه یکی از جنس طلا و دیگری از جنس نقره باشد. لیکن بیع سلف در پول از جنس اسکناس‌های رایج امروزی جایز است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۷۳- ۲۷۴

معامله‌ی سلف، همچون دیگر معاملات، دارای سه رکن است. ۱)صیغه‌ی عقد (ایجاب و قبول): در بیع سلف، هریک از فروشنده یا خریدار می‌تواند‌ عهده‌دار ایجاب یا قبول باشد؛ ازاین‌رو، عقد به دو صورت قابل انشاء است: نخست آنکه خریدار بگوید: این پول را می‌دهم که مثلا بعد از شش ماه فلان کالا را به من تحویل دهی و فروشنده بگوید: پذیرفتم. صورت دوم آن‌که فروشنده بگوید: این کالا را با این خصوصیت و ویژگی در ازای هزار تومان نقد به تو می‌فروشم که بعد از شش ماه آن را تحویل دهم و خریدار بگوید: قبول کردم. تذکر: البتّه بنابر قول به صحت معاطات ، بیع سلف بدون ایجاب و قبول نیز محقّق می‌شود؛ بدین‌گونه که خریدار به این قصد ، پول را بدهد و فروشنده بگیرد. ۲)دو طرف عقد: دو طرف معامله در بیع سلف، همچون سایر عقود ، باید دارای شرایطی از قبیل بلوغ ، عقل ، اختیار و محجور نبودن باشند. ۳)عوضین (کالا و بهای آن). منبع: جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۶۸- ۲۷۰ · توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص۲۳۵ م ۲۱۱۰

در معامله‌ی سلف، علاوه بر شرایط مطلق بیع ، امور زیر شرط است: ۶. ۱ - تعیّن کالا تعیّن کالا به تمامی اوصافی که از نظر عرف در افزایش یا کاهش بهای آن دخیل است ازاین‌رو؛ ۱)کالایی که با وصف - به حدّی که جهالتش مرتفع گردد و به نایابی آن منجرّ نشود- تعیّن‌پذیر نباشد، سلف در آن صحیح نخواهد بود، مانند برخی انواع جواهر و لؤلؤ . ولی سلف در کالاهایی مانند حبوبات، سبزیها و حیوانات که با توجّه به دو ویژگی یاد شده قابل تعیّن به وصف هستند صحیح است. ۲)شرط مرغوبیت یا نامرغوبیت کالا، جایز، بلکه نسبت به برخی اجناس، واجب است؛ لیکن شرط مرغوب‌تر یا نامرغوب‌تر به جهت تعیّن‌پذیر نبودن و وجود جهالت صحیح نیست. برخی گفته‌اند: اگر مراد، نامرغوب‌تر یا مرغوب‌تر عرفی باشد، معامله صحیح است. برخی دیگر قول به صحّت معامله‌ی سلف را در صورت شرط نامرغوب‌ترین، نیکو دانسته‌اند. ۶. ۲ - پرداخت بهای کالا پیش از جدا شدن ۱) پرداخت بهای کالا پیش از جدا شدن فروشنده و خریدار از یکدیگر، شرط است و اگر قبل از پرداخت، از یکدیگر جدا شوند بر بطلان معامله، ادعای اجماع شده است. هرچند برخی در بطلان آن تأمّل و توقف کرده‌اند. ۲) اگر بخشی از بها قبل از جدا شدن، پرداخت گردد به همان نسبت، معامله صحیح است. البتّه گروهی تصریح کرده‌اند در صورت عدم کوتاهی هریک از فروشنده و خریدار در این امر (گرفتن یا دادن بعض بها)، هریک از آنان می‌تواند معامله را فسخ کند. ۳)شرط مدّت‌دار بودن بهای کالا در بیع سلف، موجب بطلان معامله می‌شود. ۶. ۳ - معلوم بودن مقدار کالا ۱) معلوم بودن مقدار کالا به لحاظ وزن یا پیمانه در صورت پیمانه‌ای یا وزنی بودن آن. همچنین بهای کالا در صورتی که وزنی یا پیمانه‌ای باشد. ۲) در اینکه بیع سلف در کالای شمارشی به صورت شمارشی جایز است یا نه، اختلاف م. ب.. ۳) در کالاهایی که تعیّن آنها با مشاهده است، مشاهده کفایت می‌کند. ۶. ۴ - معلوم بودن زمان تحویل کالا زمان تحویل کالا باید معلوم باشد و چنانچه مدّت معلوم نباشد یا به‌گونه‌ای باشد که از حیث زیاده و نقصان ، نوسان داشته باشد معامله باطل است. ۶. ۵ - قدرت داشتن بر تحویل کالا در زمان مقرّر بدین معنا که فروشنده برای تحویل، زمانی را معیّن کند که جنس در آن زمان- برحسب عادت- یافت شود و قابل تحویل باشد. ۶. ۶ - معیّن بودن مکان تحویل کالا ۱)مشهور این شرط را معتبر نمی‌دانند، لیکن بسیاری از معاصران یا احتیاط را در تعیین دانسته و یا به آن فتوا داده‌اند. ۲)اگر هنگام عقد برای تحویل کالا مکانی را شرط کنند، سپس بر مکانی دیگر، توافق نمایند جایز است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۷۴- ۲۷۵ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۸۰- ۲۸۱ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۸۳ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۸۴- ۲۸۶ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۷۷- ۲۷۹ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۸۹ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۹۱- ۲۹۲ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۹۵ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۹۶ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۹۸ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۹۹ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۳۰۴ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۳۱۷- ۳۱۹ · توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص۲۳۶- ۲۳۸ م ۲۱۱۲ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۳۳۰

۱) آیا فروختن کالای خریداری شده به سلف، قبل از رسیدن اجل آن صحیح است؟ بر عدم صحّت، ادّعای اجماع شده است؛ برخی قائل به صحّت شده‌اند. فروش کالای یاد شده پس از رسیدن اجل و پیش از تحویل گرفتن کالا به فروشنده‌ی قبلی جایز است؛ لیکن به دیگری، محلّ اختلاف م. ب.. ۲) فروختن کالا قبل از تحویل آن- بنابر قول به جواز - مکروه است. برخی، کراهت را به کالایی که طعام باشد و برخی‌ دیگر به کالای وزنی و پیمانه‌ای، اختصاص داده‌اند. منبع: جواهر الکلام، ج۲۴، ص۳۱۹- ۳۲۱ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۳۲۵

اگر کالای تحویلی از سوی فروشنده، فاقد صفت ذکر شده هنگام معامله و یا کمتر از آن مقدار باشد، قبول آن بر خریدار لازم نیست و اگر مطابق با صفت یا از نظر کیفیّت، مرغوب‌تر از آنچه مورد توافق قرار گرفته، باشد، قبول آن واجب است؛ لیکن اگر به لحاظ کمیت بیشتر باشد، قبول مقدار اضافی واجب نیست. برخی در هر دو صورت قائل به عدم وجوب قبول شده‌اند. منبع: جواهر الکلام، ج۲۴، ص۳۲۶- ۳۲۹

۱)کالای تحویلی اگر معیوب باشد خریدار می‌تواند آن را به فروشنده برگرداند و کالای سالم مطالبه کند. ۲)کالایی که زمان تحویل آن فرا رسیده لیکن به جهت پیدایی عارضی - همچون نایاب شدن- امکان تحویل آن نباشد، خریدار بین فسخ معامله و صبر تا زمان فراوانی و فراهم آمدن زمینه‌ی تحویل، مخیر است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۴، ص۳۳۰ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۳۳۶

بیع سلف به اتفاق همه‌ی فقها جایز و مشروع است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیع سلف به اتفاق همه فقها جایز و مشروع است. شاخه: مدنی

معامله‌ی سلف، همچون دیگر معاملات، دارای سه رکن است. ۱)صیغه‌ی عقد (ایجاب و قبول): ... ۲)دو طرف عقد: ... ۳)عوضین (کالا و بهای آن). — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): معامله سلف، همچون دیگر معاملات، دارای سه رکن صیغه عقد (ایجاب و قبول)، دو طرف عقد (فروشنده و خریدار با شرایط بلوغ، عقل، اختیار و محجور نبودن) و عوضین (کالا و بهای آن) است. شاخه: مدنی

تعیّن کالا به تمامی اوصافی که از نظر عرف در افزایش یا کاهش بهای آن دخیل است ازاین‌رو؛ ۱)کالایی که با وصف - به حدّی که جهالتش مرتفع گردد و به نایابی آن منجرّ نشود- تعیّن‌پذیر نباشد، سلف در آن صحیح نخواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کالای مورد معامله در بیع سلف باید به تمامی اوصافی که از نظر عرف در افزایش یا کاهش بهای آن دخیل است، تعیین شود تا جهالت مرتفع گردد و به نایابی آن منجر نشود. شاخه: مدنی

پرداخت بهای کالا پیش از جدا شدن فروشنده و خریدار از یکدیگر، شرط است و اگر قبل از پرداخت، از یکدیگر جدا شوند بر بطلان معامله، ادعای اجماع شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پرداخت بهای کالا پیش از جدا شدن فروشنده و خریدار از یکدیگر، شرط صحت بیع سلف است و در صورت عدم پرداخت و جدا شدن، معامله باطل است. شاخه: مدنی

معلوم بودن مقدار کالا به لحاظ وزن یا پیمانه در صورت پیمانه‌ای یا وزنی بودن آن. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مقدار کالا در بیع سلف باید به لحاظ وزن یا پیمانه (در صورت وزنی یا پیمانه‌ای بودن) معلوم باشد. شاخه: مدنی

زمان تحویل کالا باید معلوم باشد و چنانچه مدّت معلوم نباشد یا به‌گونه‌ای باشد که از حیث زیاده و نقصان، نوسان داشته باشد معامله — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زمان تحویل کالا در بیع سلف باید معلوم باشد و اگر مدت معلوم نباشد یا نوسان داشته باشد، معامله باطل است. شاخه: مدنی

کالایی که با وصف - به حدّی که جهالتش مرتفع گردد و به نایابی آن منجرّ نشود- تعیّن‌پذیر نباشد، سلف در آن صحیح نخواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کالای مورد معامله در بیع سلف باید به گونه‌ای تعیین شود که جهالت نسبت به اوصاف مؤثر در قیمت آن برطرف گردد و به نایابی کالا منجر نشود. شاخه: مدنی

پرداخت بهای کالا پیش از جدا شدن فروشنده و خریدار از یکدیگر، شرط است و اگر قبل از پرداخت، از یکدیگر جدا شوند بر بطلان معامله، ادعای اجماع شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پرداخت بهای کالا در بیع سلف باید پیش از جدا شدن فروشنده و خریدار از یکدیگر صورت گیرد و عدم رعایت این شرط می‌تواند منجر به بطلان معامله شود. شاخه: مدنی

شرط مدّت‌دار بودن بهای کالا در بیع سلف، موجب بطلان معامله می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شرط مدت‌دار بودن بهای کالا در بیع سلف، موجب بطلان معامله می‌شود. شاخه: مدنی

معلوم بودن مقدار کالا به لحاظ وزن یا پیمانه در صورت پیمانه‌ای یا وزنی بودن آن. همچنین بهای کالا در صورتی که وزنی یا پیمانه‌ای باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مقدار کالای مورد معامله و بهای آن در بیع سلف باید معلوم باشد، چه از طریق وزن، پیمانه یا شمارش. شاخه: مدنی

زمان تحویل کالا باید معلوم باشد و چنانچه مدّت معلوم نباشد یا به‌گونه‌ای باشد که از حیث زیاده و نقصان، نوسان داشته باشد معامله — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زمان تحویل کالا در بیع سلف باید معلوم و مشخص باشد و عدم تعیین آن یا نوسان در آن، معامله را باطل می‌کند. شاخه: مدنی

تعیّن کالا به تمامی اوصافی که از نظر عرف در افزایش یا کاهش بهای آن دخیل است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعیّن کالا به تمامی اوصافی که از نظر عرف در افزایش یا کاهش بهای آن دخیل است، در بیع سلف شرط است. شاخه: مدنی

پرداخت بهای کالا پیش از جدا شدن فروشنده و خریدار از یکدیگر، شرط است و اگر قبل از پرداخت، از یکدیگر جدا شوند بر بطلان معامله، ادعای اجماع شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پرداخت بهای کالا پیش از جدا شدن فروشنده و خریدار از یکدیگر، در بیع سلف شرط است و عدم رعایت آن می‌تواند منجر به بطلان معامله شود. شاخه: مدنی

معلوم بودن مقدار کالا به لحاظ وزن یا پیمانه در صورت پیمانه‌ای یا وزنی بودن آن. همچنین بهای کالا در صورتی که وزنی یا پیمانه‌ای باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): معلوم بودن مقدار کالا به لحاظ وزن یا پیمانه در صورت پیمانه‌ای یا وزنی بودن آن، و همچنین بهای کالا در صورتی که وزنی یا پیمانه‌ای باشد، در بیع سلف شرط است. شاخه: مدنی