نکتهٔ فقهی: اختیار حاکم در نوع تعزیر (فرق حد و تعزیر (قواعد فقه))

فرق حد و تعزیر ، از مباحث مطرح در قاعده التعزیر دون الحد از قواعد فقهیّه است. حد ، کیفری معیّن در شرع برای بازداشتن از گناه است؛ تعزیر ، تادیبی کمتر از حد برای بازداشتن مجرم از تکرار جرم م. ب.. تفاوت حد و تعزیر در موضوع، نوع و مقدار مجازات است؛ در حد موضوع مشخص، در تعزیر تشخیص با حاکم است. در حد، نوع و میزان مجازات معیّن است، ولی تعزیر به صلاحدید حاکم و متناسب با جرم و حال بزهکار واگذار شده است.

« حد » در لغت، به معنای منع م. ب.. حدّ در شرع ، عبارت است از: کیفری که برای برخی از گناهان در قانون اسلام تعیین شده است. تناسب این تعریف با معنای لغوی در آن است که اجرای حدود ، وسیله منع مردم از گناهان م. ب..

در کتاب مسالک الافهام چنین آمده است: و التعزیر لغة التادیب، و شرعا عقوبة او اهانة لا تقدیر لها باصل الشرع غالبا ؛ معنای لغوی تعزیر تادیب است و معنای شرعی آن مجازات یا نکوهشی است که از طرف شرع تعیین نشده است. ۴ - فرق میان حدّ و تعزیر حد و تعزیر از سه جهت اساسی با یکدیگر تفاوت دارند: ۱. موضوع‌. ۲. نوع عقوبت‌. ۳. مقدار و‌ اندازه‌ی متناسب با بزه انتسابی‌ ۴. ۱ - از جهت موضوع در حدود شرعی، موضوع هر حدّی و نوع جرم آن کاملا مشخّص شده و کاملا تعریف شده و شرایط هر یک به تفصیل بیان شده است؛ به نحوی که با عدم تحقق هر یک از شرایط مقرّر، حد اجرا نشده، مجازات مقرّر احیانا به تعزیر مبدل می‌شود؛ مانند « سرقت » که تحت شرایط خاصّی موضوع « قطع ید » قرار می‌گیرد، یا انواع زنا که هر یک با شرایطی خاص - حتی از نظر اثباتی - موضوع حد واقع می‌شود. در این موارد، انتخاب نوع مجازات (حد) در اختیار حاکم نیست؛ بلکه به موضوعی مشخص بستگی دارد که در شرع مقرّر شده است که در همان چارچوب بیان شرعی باید اجرا شود. بنابراین، فقط تشخیص موضوع با حاکم است؛ اما در موضوع تعزیرات، هیچ گونه تحدید موضوعی مطرح نیست و فقط به بیان کلّی فعل محرمات اکتفا شده است. در نتیجه، سنجش بزه ارتکابی و تعیین نوع و مقدار مجازات متناسب، به نظر و صلاحدید حاکم بستگی دارد. ۴. ۲ - از جهت نوع عقوبت نوع عقوبت‌های حدّی نیز در شریعت مشخص شده است که در محدوده‌های معینی‌ (تعییناً یا تخییراً) محصور است. از این رو، حاکم شرع نمی‌تواند از آن محدوده پا را فراتر نهد و یا کوتاهی نماید؛ اما مجازات‌های تعزیری هیچ گونه تعینی نداشته، به نظر و صلاحدید حاکم شرع واگذار شده است؛ اوست که باید تشخیص بدهد چگونه مجازاتی بازدارنده و متناسب با بزه ارتکابی است. ۴. ۳ - از جهت میزان مجازات کمیّت مجازات تعزیری نیز به صلاحدید و تشخیص حاکم بستگی دارد که بایستی متناسب با جرم ارتکابی باشد. همچنین در کم و کیف هر مجازاتی، حال بزهکار از نظر توانایی وی نیز باید مراعات شود؛ اما در حدود چنین نیست. ناگفته نماند که خصوصیت موجود در تعزیرات، ناشی از مساله عدم دخالت شرع در جزئیات امور انتظامی است. قانونگذار اسلامی ضوابط و اصول را بیان داشته و تنظیم جزئیات و فروع را به اولیای امور واگذار نموده است که در واقع این روش، مقتضای ابدی بودن شریعت اسلام است. هر چند که در طرف کثرت (چنانچه تازیانه انتخاب شود) باید تعداد آن به‌اندازه‌ی حد نرسد. ۲- در تعزیر میان برده و آزاده فرق نیست؛ حال آنکه حدّ بردگان، نصف آزادگان است. ۳- تعزیر باید متناسب با‌ اندازه جرم باشد؛ بر خلاف حد که در لزوم اجرای آن، تحقق موضوع و جرم کفایت می‌کند. از این رو در اجرای حد سرقت تفاوتی ندارد که شخص به میزان ۴/ ۱ دینار سرقت نماید یا چندین برابر این مقدار باشد، و یا در اجرای حد شرب خمر فرقی نمی‌کند که شخص یک قطره از آن را بیاشامد یا بیشتر. ۴- تعزیر تابع مفسده است؛ گرچه معصیتی در میان نباشد؛ مانند تعزیر کودکان و مجانین به منظور اصلاح آنان. ۵- گناه کوچک تعزیر ندارد. ۶- تعزیر با توبه ، ساقط می‌شود؛ البته هر چند درباره‌ی برخی از حدود اختلاف نظر وجود دارد. در هر حال، ظاهر ادله این است که چنانچه توبه قبل از قیام بیّنه باشد، حد ساقط می‌شود؛ اما پس از اقامه‌ی بیّنه اجرای حد قطعی است. ۷- اختیار نوع تعزیر وابسته به نظر حاکم است؛ در حالی که در حدود، حاکم (جز در‌ حد محاربه)(البته ناگفته نماند که اولا، مخیّر بودن حاکم در حد محاربه مورد اتفاق نظر نیست. ثانیا، وی صرفا بین چند حد تعیین شده در آیه شریفه مخیّر است. بنابراین، در انتخاب مجازات فراتر از آنچه معیّن شده، اختیار تام نخواهد داشت.) مخیّر نیست. ۸- تعزیر بر حسب اختلاف حال بزهکاران، متفاوت می‌شود. ۹- مجازات تعزیری بر حسب اختلاف عادات و رسوم متفاوت می‌شود. ۱۰- تعزیر گاهی حق اللّه است و گاهی حق الناس و زمانی هر دو؛ ولی حدود تماما حق اللّه است؛ جز حدّ قذف که مورد اختلاف نظر است. (در همین زمینه رجوع شود به الجزیری، عبد الرحمن بن محمد، الفقه علی المذاهب الاربعه، ج۵، ص۳۹۷. ) ۵ - پانویس ۱. ۲. ۳. ۴. ↑ الجزیری، عبد الرحمن بن محمد، الفقه علی المذاهب الاربعه، ج۵، ص۳۹۷.

در حد موضوع مشخص، در تعزیر تشخیص با حاکم است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در حد، موضوع و نوع جرم کاملاً مشخص و تعریف شده است و شرایط اجرای آن به تفصیل بیان شده؛ اما در تعزیرات، موضوع به بیان کلی فعل محرمات اکتفا شده و سنجش بزه و تعیین مجازات به نظر حاکم بستگی دارد. شاخه: کیفری

در حد، نوع و میزان مجازات معیّن است، ولی تعزیر به صلاحدید حاکم و متناسب با جرم و حال بزهکار واگذار شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نوع عقوبت‌های حدی در شریعت مشخص شده و حاکم شرع نمی‌تواند از آن محدوده فراتر رود یا کوتاهی کند؛ اما مجازات‌های تعزیری هیچ گونه تعینی نداشته و به نظر و صلاحدید حاکم شرع واگذار شده است. شاخه: کیفری

کمیّت مجازات تعزیری نیز به صلاحدید و تشخیص حاکم بستگی دارد که بایستی متناسب با جرم ارتکابی باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): میزان مجازات تعزیری به صلاحدید و تشخیص حاکم بستگی دارد و باید متناسب با جرم ارتکابی و حال بزهکار باشد؛ اما در حدود چنین نیست. شاخه: کیفری

تعزیر در ناحیه قلّت‌، اندازه‌ای ندارد؛ هر چند که در طرف کثرت (چنانچه تازیانه انتخاب شود) باید تعداد آن به‌اندازه‌ی حد نرسد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعزیر در حداقل خود اندازه‌ای ندارد، هرچند در حداکثر (در صورت انتخاب تازیانه) نباید به اندازه حد برسد. شاخه: کیفری

در تعزیر میان برده و آزاده فرق نیست؛ حال آنکه حدّ بردگان، نصف آزادگان است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در تعزیر میان برده و آزاده تفاوتی نیست، در حالی که حد بردگان نصف آزادگان است. شاخه: کیفری

تعزیر باید متناسب با‌ اندازه جرم باشد؛ بر خلاف حد که در لزوم اجرای آن، تحقق موضوع و جرم کفایت می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعزیر باید متناسب با اندازه جرم باشد، برخلاف حد که تحقق موضوع و جرم برای اجرای آن کافی است. شاخه: کیفری

تعزیر تابع مفسده است؛ گرچه معصیتی در میان نباشد؛ مانند تعزیر کودکان و مجانین به منظور اصلاح آنان. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعزیر تابع مفسده است، حتی اگر معصیتی در میان نباشد، مانند تعزیر کودکان و مجانین برای اصلاح آن‌ها. شاخه: کیفری

تعزیر بر حسب اختلاف حال بزهکاران، متفاوت می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعزیر بر حسب اختلاف حال بزهکاران متفاوت می‌شود. شاخه: کیفری

مجازات تعزیری بر حسب اختلاف عادات و رسوم متفاوت می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مجازات تعزیری بر حسب اختلاف عادات و رسوم متفاوت می‌شود. شاخه: کیفری

تعزیر گاهی حق اللّه است و گاهی حق الناس و زمانی هر دو؛ ولی حدود تماما حق اللّه است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعزیر گاهی حق‌الله، گاهی حق‌الناس و گاهی هر دو است؛ اما حدود تماماً حق‌الله هستند. شاخه: کیفری