نکتهٔ فقهی: اصل احتیاط (رابطه قاعده‌ درأ با اصول (قواعد فقه))

رابطه قاعده‌ درا با اصول ، از مباحث قواعد فقه به معنای ارتباط این قاعده با اصول برائت و اصول احتیاط در موارد شک و شبهه درباره جرم ، مسئولیت یا مجازات است. قاعده درا در شبهات مربوط به عنصر قانونی جرم با اصل برائت هم‌ مجراست و در صورت تردید، مجازات را ساقط می‌کند، هرچند برائت ناظر به رفع تنجّز تکلیف و درا ناظر به رفع مجازات است. همچنین در شبهات مربوط به عناصر مادی و معنوی جرم با اصل احتیاط هماهنگ است و قاضی برای حفظ جان و حقوق افراد، در صورت وجود شبهه از اجرای حد یا مجازات خودداری یا آن را به کیفر خفیف‌تر تبدیل می‌کند.

تعریف قاعده‌ درا ، از مباحث قواعد فقه به معنای رفع جرم، مسئولیت و مجازات در موارد وجود شبهه و تردید نسبت به وقوع جرم، انتساب آن یا استحقاق مجازات متهم است. این قاعده از قواعد تفسیری فقه اسلامی بوده و با اصل تفسیر به نفع متهم در حقوق کیفری شباهت دارد. قاعده درا سابقه‌ای دیرینه در فقه شیعه و فقه سنی دارد و هرچند در آثار مستقل قواعد فقهی قدیم کمتر با این عنوان مطرح شده، محتوای آن بر پایه روایات فراوان پذیرفته شده است.

در این مبحث رابطه قاعده‌ی مورد بحث را با بعضی از اصول و قواعد فقهی مشابه مورد بررسی قرار می‌دهیم.

در تقسیم‌بندی شبهات گفته شد که گاهی شبهه در عنصر مادی ، گاهی در عنصر معنوی و در مواردی نیز در عنصر قانونی جرم مطرح می‌شود. ۳. ۱ - وحدت مجرا در شبهه قانونی چنانچه قاعده‌ی درا بر مبنای شبهه در عنصر مادی یا معنوی باشد این قاعده هیچ رابطه‌ای با برائت ندارد؛ زیرا قاعده برائت منحصرا برای برداشتن تکلیف است؛ آن هم در زمانی که حکم واقعی الهی مجهول باشد؛ اما اگر جریان قاعده‌ی مورد بحث بر اساس شبهه در عنصر قانونی جرم باشد، با قاعده‌ برائت وحدت مجرا پیدا می‌کند. ۳. ۲ - تفاوت قاعده درا و اصل برائت البته بین این دو، تفاوت وجود دارد و آن اینکه در اجرای برائت، تکلیف واقعی مشکوک و غیر منجّز اعلام شده، حکم ظاهری اباحه و حلیت وضع می‌شود. به عبارت دیگر، مفاد برائت آن است که حکم واقعی منجّز نباشد که در این صورت، حکم ظاهری د. ح. مکلف برائت است. اما در قاعده‌ درا بحث از تکلیف نیست؛ بلکه سخن در این است که آیا بر این شخص باید مجازات شرعی را اجرا نمود یا خیر! ۳. ۳ - نمونه فقهی مفاد قاعده‌ درا این است که حال که شک و شبهه در اصل ممنوعیت عمل ارتکابی وجود دارد، مجازات از متهم ساقط می‌شود؛ مثلا شخصی که در ایام ماه مبارک رمضان به طور علنی سیگار می‌کشد. چنانچه سیگار کشیدن از مفطرات باشد، وی تظاهر به روزه روزه‌خواری کرده، باید مجازات شود. اما اگر جزء مفطرات نباشد، چون مرتکب عمل حرام نشده است، مجازات مقرر متوجه او نمی‌شود. • در ماده ۱۰۲ قانون تعزیرات مصوب ۱۸ مرداد ۱۳۶۲ آمده است: هر کس علنا در انظار و اماکن عمومی و معابر تظاهر به عمل حرامی نماید، علاوه بر کیفر عمل، تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم می‌شود و در صورتی که مرتکب عملی شود که نفس عمل دارای کیفر نیست ولی عفت عمومی را جریحه‌دار نماید، فقط به ۷۴ ضربه شلاق محکوم می‌شود. ۳. ۴ - نتیجه در اینجا به استناد مشکوک بودن حکم واقعی ( حرمت سیگار کشیدن و افطار روزه در ملاء عام ) قاعده‌ برائت جاری شده، عمل او مباح می‌شود. همچنین به استناد حصول شبهه در عنصر قانونی جرم، مجازات مقرر رفع می‌شود. البته از نظر اکثر فقها، استعمال سیگار موجب افطار روزهاست؛ ولی برخی از فقها این نظر را قبول ندارند. لذا این شبهه در اثر اختلاف نظر فقها و فقدان نصّ معتبر حاصل می‌شود.

اصل احتیاط نیز در برخی موارد با قاعده‌ی مورد بحث وحدت مجرا پیدا می‌کند. این حالت در شبهات مربوط به عنصر مادی و عنصر معنوی جرم صادق است. در این نوع‌ شبهات که مجازات از متهم برداشته می‌شود، با اصل احتیاط نزدیکی پیدا می‌کند؛ بدین صورت که هرگاه قاضی تردید می‌کند که آیا متهم مرتکب عمل ممنوعی شده است یا خیر یا اینکه آیا مرتکب در انجام عمل غیر قانونی، قصد و عمد داشته است یا خیر و یا اینکه آیا مرتکب در انجام عمل غیر قانونی، قصد و عمد داشته است یا خیر، به مقتضای اصل احتیاط نسبت به حفظ جان و عرض مسلمان، باید مجازات از متهم برداشته شود. ۴. ۱ - احتیاط مکلف و قاضی البته هر مکلفی نیز بر اساس اصل احتیاط، در برخورد با مسائل مشتبه باید احتیاط نماید، شبهات را مرتکب نشود؛ اما این بحث و اینکه آیا این احتیاط لازم است یا خیر، بحث دیگری است که در اصول باید مطالعه شود. در اینجا بحث در مساله سقوط مجازات از ناحیه قاضی است؛ زیرا اختیار اجرای مجازات و برداشتن آن به دست اوست که در مواردی بر اساس اصل احتیاط، مجازات را از متهم ساقط می‌کند. ۴. ۲ - احتیاط در وظیفه قاضی اکنون می‌توان به نحو دیگری نیز جریان اصل احتیاط را از سوی قاضی بیان نمود و آن اینکه با تردید در عنصر مادی و معنوی جرم، برای قاضی تردید حاصل می‌شود که آیا متهم مشمول مجازات است یا خیر. به عبارت دیگر، آیا تکلیف او اجرای حد است یا درا حد؟ مثلا، تردید می‌کند که آیا متهم مستحق رجم است یا جلد. از یک طرف، وظیفه‌ی اجرای حدود الهی و معطل نگذاشتن آن بر عهده قاضی است و از سوی دیگر، به مقتضای روایات بسیار، حدود و مجازات‌های الهی مبنی بر تخفیف و مسامحه است و شارع اهتمام زیادی به حفظ دماء و نفوس مسلمانان دارد. از این رو، قاضی مکلّف است در این قبیل موارد به مقتضای احتیاط رفتار کرده، مجازات را از متهم بر دارد و یا در مواردی آن را به کیفر سبک‌تری مبدّل سازد. ۳. ۴ - نتیجه بدین ترتیب، ملاحظه شد که در مواردی، اصل احتیاط با قاعده‌ی مورد بحث، قرابت و نزدیکی زیاد پیدا کرده، حتی وحدت مجرا پیدا می‌کند. یعنی برائت قاضی از اجرای حدّ. به عبارت بهتر، یعنی برائت از وظیفه و تکلیف اجرای حدّ نسبت به زن بی‌شوهری که ناخودآگاه حامله شده است. منبع: ج۱۸، ص۳۳۶، باب ۲۵، کتاب الحدود · ج۲، ص۳۳۹

در اجرای برائت، تکلیف واقعی مشکوک و غیر منجّز اعلام شده، حکم ظاهری اباحه و حلیت وضع می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت مشکوک بودن حکم واقعی (حرمت یا اباحه یک عمل)، تکلیف واقعی غیر منجز اعلام شده و حکم ظاهری اباحه و حلیت است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

این قاعده از قواعد تفسیری فقه اسلامی بوده و با اصل تفسیر به نفع متهم در حقوق کیفری شباهت دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قاعده درأ با اصل تفسیر به نفع متهم در حقوق کیفری شباهت دارد. شاخه: کیفری