نکتهٔ فقهی: اعتبار معاملات صرفاً نافع صغیر ممیز (صغیر (حقوق))

صغیر ، (minor) از اصطلاحات به کار رفته در علم حقوق و به کسی گفته می‌شود که به سن بلوغ شرعی نرسیده است. صغیر غیرممیز دارای هیچ حقی نبوده و تمام معاملات و تصرفات او باطل و بلااثر است. اما صغیر ممیز دارای قوه تمییز نسبی بوده و اعمال حقوقی صرفا نافع او صحیح م. ب.. اما سایر اعمال حقوقی ، غیرنافذ و منوط به اجازه ولی یا قیم او است. در صورت شک، اصل در غیرممیز بودن است. معاملات صغیر به سه دسته صرفا نافع، صرفا مضر و معاملاتی که احتمال نفع و ضرر هردو در آن‌ها وجود دارد، تقسیم می‌شود.

صغیر در لغت از ریشه صغر، به معنای کوچک و خرد است. در اصطلاح به کسی می‌گویند که به سن بلوغ شرعی نرسیده است. منبع: محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، ج۲، ص۱۲۱۷، تهران، انتشارات محراب فکر، ۱۳۸۴، چاپ اول · ترمینولوژی حقوق، ص۴۰۶، تهران، انتشارات گنج دانش، ۱۳۷۸، چاپ دهم · سیدمرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، ص۲۰۴، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۲، چاپ هشتم

از طرف دیگر، فاقد اراده حقوقی و قصد است. تمام تصرفات و معاملات صغیر غیرممیز، اعم از مالی و غیرمالی، به دلیل فقدان قوه تمییز و قصد انشاء لازم برای انجام معاملات به صورت طبیعی، مطلقا باطل و بلااثر است. بنابراین حجر صغیر غیرممیز، کامل و مطلق بوده شامل کلیه معاملات (اعم از عقود ، ایقاعات و قراردادها) و اعمال حقوقی اعم از نافع و غیرنافع می‌شود. از طرفی حتی اگر ولی یا قیم صغیر غیرممیز، معاملات او را بعد از انجام تایید نماید، باز هم معاملات نافذ نخواهند شد. بنابراین تشخیص امر و تعیین تکلیف در این خصوص، به عهده قاضی دادگاه م. ب.. ۲. ۲ - صغیر ممیز صغیر ممیز (discerning minor)، در مقابل صغیر غیرممیز بوده و دارای قوه درک و تمیز نسبی است، ولی به سن بلوغ نرسیده‌ است. او زشت را از زیبا و سود را از زیان می‌شناسد و می‌تواند اراده حقوقی داشته باشد. ب. ت. ب. این‌که صغیر ممیز دارای قوه تمییز نسبی م. ب. و می‌تواند قصد انشاء نماید، حجر او کامل نبوده و اعمال حقوقی صرفا نافع او صحیح م. ب.. اما سایر اعمال حقوقی که منجر به تصرف در اموال و حقوق او می‌شود و احتمال سود و زیان در آن‌ها وجود دارد، غیرنافذ و منوط به اجازه ولی یا قیمی است که عهده‌دار اداره امور مالی او م. ب.. منبع: حقوق مدنی۱، اشخاص و حمایت‌های حقوقی آنان، ص۱۶۸، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۷۸، چاپ اول · شرح حقوق مدنی ایران، حقوق اشخاص، ص۲۲۹، تهران، انتشارات سایه روشن، ۱۳۸۴، چاپ اول · شرح حقوق مدنی ایران، حقوق اشخاص، ص۲۳۷، تهران، انتشارات سایه روشن، ۱۳۸۴، چاپ اول · سیدمرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، ص۲۰۴، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۲، چاپ هشتم · حقوق مدنی، بررسی مشخصات اشخاص و محجورین، ج۷، ص۲۷۰، تهران، انتشارات پایدار، ۱۳۸۵، چاپ اول

بنابراین صغیر ممیز می‌تواند تملیک رایگانی را که به نفع او انشاء شده و هیچ‌گونه تعهدی به بار نمی‌آورد، قبول کند، او می‌تواند برای قبول عقود مجانی به دیگران وکالت دهد یا وکالتی که به او داده شده است را بپذیرد. ۳. ۲ - معاملات صرفا مضر معاملات صرفا مضر مانند معاملات رایگان که هبه کردن از جمله آن‌ها است، این معاملات باطل بوده و حتی ولی یا قیم صغیر ممیز نمی‌تواند آن‌را از طرف او انجام دهد، چراکه آنان مکلف به رعایت مصلحت صغیر هستند و در این‌جا چنین مصلحتی متصور نیست. بنابراین به طریق اولی خود صغیر ممیز نیز نمی‌تواند به انجام این‌گونه معاملات اقدام کند. ۳. ۳ - معاملاتی که احتمال نفع و ضرر دارد معاملاتی که احتمال نفع و ضرر هردو در آن‌ها وجود دارد. منطق عرف نیز بطلان این‌گونه معاملات را نمی‌پذیرد و اجتماع احساس می‌کند که به فعالیت محدود جوانانی که به سن رشد نرسیده‌اند، نیاز دارد. بنابراین بطلان اعمال حقوقی این گروه بخشی از فعالیت‌های اقتصادی و روابط اجتماعی را مختل می‌کند. علاوه بر آن مواد ۸۵ و ۸۶ قانون امور حسبی ، به ولی و قیم محجور ممیز، اختیار تنفیذ کارهای او را می‌دهد. این بدین معنا است که اگر صغیر، غیرممیز باشد معاملات او باطل و اگر ممیز باشد معاملات او غیرنافذ است. منبع: حقوق مدنی، اعمال حقوقی قرارداد-ایقاع، ص۱۱۱، تهران، شرکت انتشار، ۱۳۷۱، چاپ دوم · قواعد عمومی قراردادها، تقریرات درس حقوق مدنی۳، تهران، ۱۳۸۰، دوره ۶۱ کارآموزی قضائی، ص۸۲ · حقوق مدنی، اعمال حقوقی قرارداد-ایقاع، ص۱۱۲، تهران، شرکت انتشار، ۱۳۷۱، چاپ دوم · رای اصراری هیات عمومی دیوان عالی کشور، ش ۳۸۰۲-۱۷/۱۲/۱۳۳۱

چنان‌چه در ممیز یا غیرممیز بودن صغیری شک وجود داشته باشد، اصل بر غیرممیز بودن صغیر است. زیرا هر کودکی در ابتدای زندگی خود، در حالت عدم تمییز است و به صورت تدریجی دارای قوه تمییز می‌گردد. بنابراین در صورت حدوث تردید در تمییز صغیر، با عنایت به قاعده استصحاب حدوث عدمی (اصل عدم حدوث حادث)، حکم بر بقای حالت اولیه داده و صفت عدم تمییز را در کودک استصحاب می‌کنیم. منبع: شرح حقوق مدنی ایران، حقوق اشخاص، ص۲۳۶، تهران، انتشارات سایه روشن، ۱۳۸۴، چاپ اول

بنابراین زیان وارده از اموال او توسط ولی یا قیم او جبران خواهد شد. این در صورتی است که اولا زیان‌دیده خود مالش را به تصرف صغیر غیرممیز نداده باشد، ثانیا سرپرست قهری یا قراردادی او تقصیری در نگهداری و مواظبت از او مرتکب نشده باشد. همان‌طور که اشاره شد زیان‌دیده می‌تواند از هر دو ضمان برای جبران خسارت خود استفاده کند. منبع: سیدمرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، ص۲۳۶، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۲، چاپ هشتم · سیدمرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، ص۲۳۸، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۲، چاپ هشتم · قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص۷۳۰، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۵، چاپ سیزدهم

ماده ۴۹ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰، در مورد مسؤولیت کیفری صغار چنین اشعار می‌دارد: «اطفال در صورت ارتکاب جرم مبری از مسؤولیت کیفری هستند و تربیت آنان با نظر دادگاه به عهده سرپرست اطفال و عندالاقتضاء کانون اصلاح و تربیت اطفال م. ب..» در تبصره همین ماده منظور از طفل کسی عنوان شده است که به حد بلوغ شرعی نرسیده باشد. پیرامون مسؤولیت پرداخت دیه ناشی از قتل و یا ضرب و جرح توسط صغار، ماده ۵۰ قانون مجازات اسلامی، عاقله را ضامن دانسته است: «... چنان‌چه غیربالغ مرتکب قتل و ضرب و جرح شود، عاقله ضامن است، لکن در مورد اتلاف مال شخص، خود طفل ضامن بوده اداء آن از مال طفل به عهده ولی او م. ب..» منبع: شرح حقوق مدنی ایران، حقوق اشخاص، ص۲۴۶، تهران، انتشارات سایه روشن، ۱۳۸۴، چاپ اول

در سیستم حقوقی ایران سابقا وضع خروج صغیر از حجر روشن بود. علاوه بر این در این ماده پیش‌بینی شده بود که دختر یا پسری که به سن پانزده سالگی رسیده و مدعی رشد است، با مراجعه به دادگاه می‌تواند رشد خود را اثبات نماید، این ماده در اصلاحات سال ۱۳۶۱ حذف شد. این ماده می‌گوید: «هیچ‌کس را نمی‌توان بعد از رسیدن به سن بلوغ، به جنون یا عدم رشد محجور نمود، مگر آن‌که عدم رشد یا جنون او ثابت شده باشد.» از این ماده فهمیده می‌شود کسی که بالغ می‌شود از حجر خارج شده است. در مورد این تعارض، رای وحدت رویه‌ای صادر شد، دائر بر این که ماده ۱۲۱۰ ناظر بر امور غیرمالی صغیر است و تبصره دو ذیل این ماده، ناظر بر امور مالی است. بدین معنی که در امور غیرمالی صرف رسیدن به سن بلوغ برای خروج از حجر کافی است، اما در امور مالی رشد هم باید به اثبات برسد. منبع: رای وحدت رویه هیات عمومی دیوان عالی کشور، ش ۳۰-۳/۱۰/۱۳۶۴

صغیر ، (minor) از اصطلاحات به کار رفته در علم حقوق و به کسی گفته می‌شود که به سن بلوغ شرعی نرسیده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صغیر به کسی گفته می‌شود که به سن بلوغ شرعی نرسیده است. شاخه: مدنی

صغیر غیرممیز دارای هیچ حقی نبوده و تمام معاملات و تصرفات او باطل و بلااثر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صغیر غیرممیز اهلیت استیفاء هیچ حقی را ندارد و تمام معاملات و تصرفات او باطل و بلااثر است. شاخه: مدنی

اما صغیر ممیز دارای قوه تمییز نسبی بوده و اعمال حقوقی صرفا نافع او صحیح م. ب.. اما سایر اعمال حقوقی ، غیرنافذ و منوط به اجازه ولی یا قیم او است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صغیر ممیز دارای قوه تمییز نسبی است و اعمال حقوقی صرفاً نافع او صحیح می‌باشد، اما سایر اعمال حقوقی او غیرنافذ و منوط به اجازه ولی یا قیم است. شاخه: مدنی

بنابر قانون مدنی ایران خروج از حجر صغیر در امور غیرمالی رسیدن به سن بلوغ بوده... — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خروج از حجر صغیر در امور غیرمالی با رسیدن به سن بلوغ است. شاخه: مدنی

قانون مدنی ایران از صغیر غیرممیز تعریفی ارائه نکرده است و سن خاصی را در این خصوص در نظر نگرفته است. بنابراین تشخیص امر و تعیین تکلیف در این خصوص، به عهده قاضی دادگاه م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قانون مدنی ایران سن خاصی برای صغیر غیرممیز در نظر نگرفته و تشخیص آن به عهده قاضی دادگاه است. شاخه: مدنی

معاملات صرفا نافع مانند قبول هبه که صحیح است، چراکه به استناد قسمت اخیر ماده ۱۲۱۲ قانون مدنی، هیچ احتمال ضرری برای او وجود ندارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): معاملات صرفاً نافع برای صغیر ممیز، مانند قبول هبه، صحیح است. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۱۲۱۲ قانون مدنی

معاملات صرفا مضر مانند معاملات رایگان که هبه کردن از جمله آن‌ها است، این معاملات باطل بوده و حتی ولی یا قیم صغیر ممیز نمی‌تواند آن‌را از طرف او انجام دهد، چراکه آنان مکلف به رعایت مصلحت صغیر هستند و در این‌جا چنین مصلحتی متصور نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): معاملات صرفاً مضر برای صغیر ممیز، مانند هبه کردن، باطل است و حتی ولی یا قیم نیز نمی‌توانند آن را انجام دهند. شاخه: مدنی

صغیر غیرممیز دارای هیچ حقی نبوده و تمام معاملات و تصرفات او باطل و بلااثر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صغیر غیرممیز هیچ حقی ندارد و تمام معاملات و تصرفات او باطل و بلااثر است. شاخه: مدنی

اما صغیر ممیز دارای قوه تمییز نسبی بوده و اعمال حقوقی صرفا نافع او صحیح م. ب.. اما سایر اعمال حقوقی، غیرنافذ و منوط به اجازه ولی یا قیم او است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صغیر ممیز دارای قوه تمییز نسبی است و اعمال حقوقی صرفاً نافع او صحیح است؛ اما سایر اعمال حقوقی او غیرنافذ و منوط به اجازه ولی یا قیم است. شاخه: مدنی

معاملات صرفا مضر مانند معاملات رایگان که هبه کردن از جمله آن‌ها است، این معاملات باطل بوده و حتی ولی یا قیم صغیر ممیز نمی‌تواند آن‌را از طرف او انجام دهد، چراکه آنان مکلف به رعایت مصلحت صغیر هستند و در این‌جا چنین مصلحتی متصور نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): معاملات صرفاً مضر صغیر ممیز، مانند هبه کردن، باطل است و حتی ولی یا قیم نیز نمی‌توانند آن را انجام دهند، زیرا مکلف به رعایت مصلحت صغیر هستند. شاخه: مدنی