نکتهٔ فقهی: انواع بانک (بانک (حقوق))

بانک ، از مباحث مربوط به علم حقوق است. موسسه‌ای که انجام عملیات پولی و اعتباری و مالی را به عهده دارد، بانک نام دارد. بانک انواع مختلفی دارد و در یک تقسم‌بندی کلی به بانک‌ اسلامی و غیراسلامی تقسیم می شود.

کلمه بانک را عده‌ای مشتق از کلمه ایتالیایی بانکو Banco دانسته‌اند به معنای نیمکت که جوانان روی آن می‌نشستند یا پشت آن قرار می‌گرفتند. بعضی گفته‌اند که در قرون وسطی ضرب سکه‌ها و تبدیل سکه‌های نامرغوب به مرغوب و خرید و فروش فلزات قیمتی با افرادی ( صراف ) بود که برای جلب توجه مردم سکه‌ها را هر یک روی نیمکت خود می‌کوبیدند و نام بانک و بانکر و بانکینگ یعنی بانک‌داری از همین‌جا به دست آمده است.

سابقه بانک‌داری را در روم و یونان قدیم از دو سه قرن قبل از میلاد می‌دانند که غالبا کاهنان برای حفظ اموال معابد و ازدیاد آن به داد و ستد پولی و دادن وام و اجاره دادن املاک می‌پرداخته‌اند. ۲. ۱ - اروپا اولین موسسه ‌بانکی با نام بانک در اروپا در سال ۱۴۰۷ میلادی از یکی شدن چند موسسه طلب‌کار از دولت به نام «بانکادی سن جورجیو» در شهر ژن ایتالیا تشکیل گردید. ۲. ۲ - ایران در ایران نیز شغل صرافی از زمان‌های قدیم برای انجام معاملات پولی و فلزات قیمتی و اولین بانک در ایران در سال ۱۲۶۶ قمری به نام بانک شرق جدید New Orinental Bank که موسسه‌ای انگلیسی بود تشکیل گردید و پس از آن بانک‌های خارجی متعددی به نام بانک استقراضی روس، بانک عثمانی ، بانک روس و ایران در این کشور تشکیل شد.

بانک به اعتبار شکل حقوقی و نحوه سرمایه‌گذاری اولیۀه آن اقسام مختلف دارد مانند بانک دولتی ، بانک خصوصی ، بانک مختلط ، بانک سهامی ، صندوق‌های استقراضی و امثال آن‌ها.

از حدود اواسط سال ۱۹۷۰ میلادی تاکنون در قریب ۲۰ کشور جهان بانک‌هایی به نام بانک اسلامی به‌وجود آمده است که کشور پانگلیس و دانمارک از آن جمله است. عالم متفکر شیعی شهید سید‌ محمد‌باقر صدر در کتاب « البنک لاربوی فی الاسلام » ابتدا به تشریح عملیات بانکی پرداخته و می‌نویسد نقش اقتصادی بانک در دو نوع فعالیت مهم مشخص می‌گردد: • یکی فعالیت سرمایه‌داری که وام گرفتن با بهره از طریق دریافت سپرده آن‌گاه وام دادن با بهره بیشتر از طریق تامین اعتبار و پول برای افراد یا موسسات؛ • دیگری خدمات بانکی است که بانک آن‌ها را در مقابل کار‌مزد انجام می‌دهد از قبیل دریافت سفته‌ها و پرداخت چک‌ها ، خرید و فروش اوراق بهادار ، تنظیم سهام شرکت‌ها و بسیاری خدمات دیگر که جنبه عملی دارد. در دنیای سرمایه‌داری خدمات نوع دوم در مقابل نوع اول در درجه دوم اهمیت قرار دارد و نیز می‌نویسد این کار مهم و اصیل بانک است که پول‌های متفرق را جمع کرده و در راه‌های مولد به کار می‌گیرد و در رشته اقتصاد سهم به سزایی دارد و این کار فی‌نفسه مهم و مشروع در هر حال یک کار ضروری است زیرا مقادیر پول منفی در کار اقتصاد را با هر دید اقتصادی که باشد به مقادیر مثبت تبدیل می‌سازد. ۴. ۱ - شرایط وی نیز می‌نویسد: « اسلام ، بانک سرمایه‌داری را به صورتی که شرح دادیم نمی‌پذیرد، اولا با احکام شرع مخالف است و فقه اسلامی با کمال صراحت وام با بهره را ممنوع نموده است ثانیا این بانک با بنیادهای اقتصادی اسلامی سازگار نیست روی این اصل، این فکر (بانک بدون ربا ) پدید می‌آید که اسلام بانک را به چند شرط، مجاز می‌داند: ۴.۱. ۱ - اول واقعا ‌جنبه خدمت داشته باشد و پول دریافتی دقیقا در مقابل عمل انجام شده باشد و عنوان کار‌مزد نباید پوششی برای درآمدهای سرمایه‌داری و استثماری قرار گیرد. ۴.۱. ۲ - دوم کاری که بانک در مقابل آن کار‌مزد می‌گیرد نباید از نظر اجتماعی زیانی به بار بیاورد. ۴.۱. ۳ - سوم معاملات بانک در مورد خدمات فوق با فقه اسلامی مغایرت نداشته باشد. ۴. ۲ - دگرگونی فعالیت‌ها بانک اسلامی به‌ جای استفاده از وسایل سرمایه‌داری برای تحقق بخشیدن به هدف رشد ثروت و سرمایه، از وسایلی که با آهنگ اسلامی مناسب است باید استفاده کند. وی در ادامه دو نکته زیر را گوش‌زد می‌کند که عبارتند از: • کار جمع‌آوری پولی و به‌ کار گرفتن آن در جامعه اسلامی را باید خود دولت ، از طریق بانک اسلامی بر عهده گیرد؛ • دولت نباید در جمع‌آوری اموال و مبالغ پراکنده و ذخیره شده به عنوان راه سپرده ثابت به اسم بهره بانکی مردم را بفریبد. ۴. ۳ - نحوه شروع کار بانک می‌تواند سپرده‌های سرمایه‌گذاری را برای مدت طولانی یا کوتاه از مردم قبول نموده و در عین حال وکیل است تا سرمایه‌های مذکور را در امور مضاربه ، اجاره به شرط تملیک ، معاملات اقساطی ، مزارعه ، مساقات ، جعاله و امثال آن‌ها مورد استفاده قرار دهد و منافع حاصل از عملیات مذکور براساس قرارداد منعقده متناسب با مدت و مبالغ سپرده‌ها و رعایت سهم منافع بانک به نسبت مدت و مبلغ در کل وجوه به کار گرفته شده تقسیم خواهد شد. ۴.۳. ۱ - قانون عملیات بانکی بدون ربا قانون عملیات بانکی بدون ربا (بهره) در ۴ فصل و ۲۷ ماده و ۴ تبصره مصوب شهریور ماه ۱۳۶۲ شمسی اکنون در جمهوری اسلامی ایران مجری است. طبق این قانون، اسقرار نظام پولی و اعتباری بر مبنای حق و عدل با ضوابط اسلامی، فعالیت در جهت تحقق اهداف سیاست‌ها و برنامه‌های اقتصادی، ایجاد تسهیلات لازم جهت گسترش تعاون عمومی و قرض‌الحسنه ، حفظ ارزش پول و ایجاد تبادل و موازنه در پرداخت‌ها و تسهیل امور پرداخت‌ها و دریافت‌ها و انجام معاملات و مبادلات و سایر خدمات مجاز و مشروع از عملیاتی است که بانک‌ها شرعاً و قانونا قادر به انجام آن می‌باشند. برگرفته از دانش‌نامه جهان اسلام.

موسسه‌ای که انجام عملیات پولی و اعتباری و مالی را به عهده دارد، بانک نام دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بانک موسسه‌ای است که انجام عملیات پولی، اعتباری و مالی را بر عهده دارد. شاخه: تجارت

قانون عملیات بانکی بدون ربا (بهره) در ۴ فصل و ۲۷ ماده و ۴ تبصره مصوب شهریور ماه ۱۳۶۲ شمسی اکنون در جمهوری اسلامی ایران مجری است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در جمهوری اسلامی ایران، قانون عملیات بانکی بدون ربا (بهره) که در شهریور ماه ۱۳۶۲ شمسی تصویب شده است، اجرا می‌شود. شاخه: تجارت · ارتباط با قانون: قانون عملیات بانکی بدون ربا