نکتهٔ فقهی: تعریف حق عینی (تقسیمات حق در حقوق معاصر (قواعد فقه))

تقسیمات حق در حقوق معاصر ، از مباحث کاربردی در قواعد فقهیّه است. در حقوق معاصر ، دارایی به حق مالی و غیرمالی تقسیم می‌شود؛ حق مالی نیز به حق عینی و حق دینی تقسیم می‌گردد. حق غیرمالی برای نیازهای اخلاقی و خانوادگی است و قابل معامله نیست، مانند زوجیت ، ولایت و حضانت . حق مالی قابل مبادله است؛ حق عینی سلطه بر مال و حق دینی مطالبه انجام یا ترک کاری از دیگری است.

در حقوق معاصر ، دارایی به حق مالی و غیر مالی تقسیم می‌شود و آنگاه حق مالی به حق عینی و حق دینی، و حق عینی نیز به حق عینی اصلی و حق عینی تبعی تقسیم می‌گردد. تعریف اصطلاحات فوق به اختصار چنین است:

حقی است که هدف آن رفع نیازمندی‌های عاطفی و اخلاقی انسان است، مانند حق زوجیت و ولایت و حضانت . این حقوق قابل معامله و دادوستد نیستند.

امتیازی است که حقوق هر کشور به منظور تامین نیازهای مادی اشخاص به آن‌ها می‌دهد. این دسته حقوق بر خلاف دسته نخستین، قابل مبادله و معاوضه به پولند، مانند حق مالکیت ، حق انتفاع و حق ارتفاق .

سلطه‌ای است که شخص نسبت به چیزی دارد. حق عینی بر دو قسم است: الف) حق عینی اصلی که به شخص اختیار استعمال و انتفاع از چیزی را به طور کامل یا ناقص می‌دهد. کامل‌ترین این نوع حق، مالکیت اشیا است. حق انتفاع و حق ارتفاق از شاخه‌های مالکیت است. ب) حق عینی تبعی، حقی است که به موجب آن، عین معینی وثیقه طلب قرار می‌گیرد و طلبکار را محق می‌سازد که در صورت خودداری مدیون از پرداخت دَین ، طلب خود را از آن محل استیفا کند. ۵ - حق دینی حقی است که شخص نسبت به دیگری پیدا می‌کند و به موجب آن می‌تواند انجام کاری را از او بخواهد. موضوع حق دینی می‌تواند: ۱) انتقال مال، ۲) انجام دادن کار، یا ۳) خودداری از انجام دادن کار باشد. منبع: مقدمه علم حقوق، ص۲۵۶- ۲۶۰

به نظر می‌رسد تقسیم‌بندی مذکور از برخی جنبه‌ها قابل خدشه است؛ چرا که: الف) اولا حقوقی وجود دارند که در هیچ یک از اقسام فوق قرار نمی‌گیرند؛ مانند حق خیار . فقها در تعریف حق خیار گفته‌اند: « حقّ فسخ العقد ». حق خیار نه حق عینی است و نه حق دینی. حق شفعه نیز همین طور است. حقوقی نظیر حق تالیف و مالکیت سهام در شرکت‌های سهامی نیز چنین هستند. ب) به علاوه در این تقسیم، ملک، یکی از اقسام حق قرار می‌گیرد، در حالی که ویژگی‌های ملک کاملا با ویژگی‌های حق متفاوت است؛ از جمله این که ملک قابل هر‌ گونه دادوستد است، در حالی که حق قابل معامله از طریق بیع نیست؛ یا ملک قابل اعراض است، اما حق در اغلب موارد قابل اسقاط است. سرانجام این که معلوم نیست در این تقسیم، حق اولویت در کجا قرار می‌گیرد؟ حق اولویت، قابل اعراض، و مانند ملک است. منبع: شیخ انصاری، مکاسب، ص۲۱۴

حق غیرمالی برای نیازهای اخلاقی و خانوادگی است و قابل معامله نیست، مانند زوجیت، ولایت و حضانت. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حق غیرمالی برای نیازهای اخلاقی و خانوادگی است و قابل معامله نیست، مانند زوجیت، ولایت و حضانت. شاخه: مدنی

امتیازی است که حقوق هر کشور به منظور تامین نیازهای مادی اشخاص به آن‌ها می‌دهد. این دسته حقوق بر خلاف دسته نخستین، قابل مبادله و معاوضه به پولند، مانند حق مالکیت، حق انتفاع و حق ارتفاق. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حق مالی امتیازی است که حقوق هر کشور به منظور تامین نیازهای مادی اشخاص به آن‌ها می‌دهد و قابل مبادله و معاوضه به پول است. شاخه: مدنی

حقی است که شخص نسبت به دیگری پیدا می‌کند و به موجب آن می‌تواند انجام کاری را از او بخواهد. موضوع حق دینی می‌تواند: ۱) انتقال مال، ۲) انجام دادن کار، یا ۳) خودداری از انجام دادن کار باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حق دینی حقی است که شخص نسبت به دیگری پیدا می‌کند و به موجب آن می‌تواند انجام کاری (انتقال مال، انجام کار، یا خودداری از انجام کار) را از او بخواهد. شاخه: مدنی

به نظر می‌رسد تقسیم‌بندی مذکور از برخی جنبه‌ها قابل خدشه است؛ چرا که: الف) اولا حقوقی وجود دارند که در هیچ یک از اقسام فوق قرار نمی‌گیرند؛ مانند حق خیار. ... ب) به علاوه در این تقسیم، ملک، یکی از اقسام حق قرار می‌گیرد، در حالی که ویژگی‌های ملک کاملا با ویژگی‌های حق متفاوت است؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تقسیم‌بندی حقوق به مالی و غیرمالی، عینی و دینی، جامع نیست و حقوقی مانند حق خیار، حق شفعه، حق تألیف و مالکیت سهام در آن جای نمی‌گیرند؛ همچنین، ملک با حق تفاوت‌های اساسی دارد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)