نکتهٔ فقهی: تعریف وصیت عهدی

وصیت عهدی از اصطلاحات کاربردی علم فقه به معنای سفارش به انجام دادن کاری پس از مرگ است. مانند امور مربوط به بدن یا مال و ادای حقوق مالی. در این وصیت ، ممکن است شخصی به عنوان وصیّ برای اجرای آن تعیین شود که در این صورت ولایت بر انجام وصایا دارد. ماهیت وصیت عهدی، معمولاً ایقاع دانسته شده و نیازی به قبول وصی ندارد، گرچه برخی آن را عقد و قبول وصی را شرط صحت می‌دانند. احکام آن شامل لزوم وصیت در واجبات و مستحب بودن وصیت در امور غیر واجب است، و اگر وصی تعیین نشود، اجرای آن بر عهده حاکم شرع یا عدول مؤمنین خواهد بود.

• وصیت عهدی به معنای سفارش به انجام دادن کاری پس از مرگ است. • وصیت به دو گونه تملیکی و عهدی تقسیم شده است. وصیت عهدی عبارت است از سفارش به انجام دادن کاری پس از مرگِ سفارش کننده؛ خواه آن کار، متعلق به بدنش باشد، مانند کفن کردن وی با کفنی خاص یا خاک سپاری او در جایی مخصوص و یا متعلق به مالش، از قبیل نایب و اجیر گرفتن برای به جا آوردن حج ، نماز ، روزه و یا زیارت از جانب وی، یا ساختن مسجد و حسینیه و یا به دادن مالی برای سادات و فقرا و غیر آن از کارهای مشروع و نیک، و یا متعلق به دیگران است، مانند بازپس دادن مال دیگری که نزد او امانت بوده است، و یا ادای حقوق مالی‌ای است که بر ذمّه او می‌باشد؛ اعم از حقوق الله ، همچون خمس و زکات و کفّاره و حقوق الناس ، از قبیل دیون و بدهکاریها و یا دادن چیزی از مالش به کسی. • در وصیت عهدی، وصیت کننده، یا کسی را برای تنفیذ آنچه وصیت کرده، معین می‌کند؛ بدین معنا که کارهای وصیت شده را متوجه او می‌کند و به او ولایت بر تنفیذ وصایا و تصرف در ترکه اش می‌دهد و یا کسی را برای تنفیذ معین نمی‌کند. کسی که ولایت بر تنفیذ وصایا به او داده شده، وصیّ نامیده می‌شود. ۲ - حکم وصیت عهدی نسبت به کارهای واجب بر انسان که به جا آوردن آنها توسط دیگری نیز صحیح می‌باشد، واجب است، مانند ادای دیون و بازگرداندن امانتها به صاحبانشان و نیز گرفتن اجیر برای نماز و روزه واجب فوت شده از او، در صورت فقدان ولی برای به جا آوردن قضای آنها از طرف او؛ لیکن نسبت به کارهای غیر واجب، از مستحبات ، مانند به جا آوردن حج مستحب یا زیارت از طرف او و نیز خیرات و مبرات، مستحب م. ب.. منبع: جامع الاحکام، ص۴۸۷ - ۴۸۸ · ج۳، ص٣٣١

وصیت عهدی بر دو رکن استوار است: موصی (وصیت کننده) و موصی به (عمل مورد وصیت) و اگر کسی را برای تنفیذ وصیت خود تعیین کند، رکن سوم؛ یعنی وصیّ نیز به آن افزوده می‌شود. منبع: وسیلة النجاة، ص۵۵۷

ماهیت وصیت عهدی چیست، عقد تا نیاز به قبول داشته باشد یا ایقاع که نیاز به قبول ندارد؟ • بسیاری آن را از ایقاعات دانسته و گفته‌اند: نیاز به قبول ندارد، حتی در صورتی که موصی شخصی را به عنوان وصی تعیین کند؛ زیرا در صحت وصیت در این صورت، عدم رد از سوی وصی کفایت می‌کند، نه اینکه قبول شرط صحت وصیت باشد، و بنابر پذیرش شرط بودن قبول در این صورت، قبول شرط صحت وصیت نخواهد بود؛ بلکه شرط وصایت وصی؛ یعنی وصی گردیدن او است؛ بدین معنا که اگر وصیت به او ابلاغ شود، با قبول آن، وصایت یعنی وصی شدن او تحقق می‌یابد؛ لیکن بنابر مشهور، اگر وصیت به او نرسد تا موصی بمیرد یا به او برسد؛ لیکن نه قبول کند و نه رد تا زمانی که موصی بمیرد، وصیت نسبت به او لازم می‌شود و نمی‌تواند آن را رد کند. بنابر این، صحت وصیت مشروط به قبول وصی نخواهد بود؛ • بلکه برخی بر عقد نبودن وصیت عهدی، ادعای قطعیت، بلکه ضرورت کرده‌اند؛ • لیکن در مقابل، جمعی در صورت تعیین شخص به عنوان وصی، قبول او را شرط صحت وصیت دانسته‌اند. بنابر این، وصیت به ولایت [ وصایت ] عقد خواهد بود؛ • برخی بودن قبول وصی در صحت وصیت را به همه فقها نسبت داده‌اند. منبع: مفتاح الکرامة، ج۱۹، ص۶۱۵ · جواهر الکلام، ج۲۸، ص۲۴۲ · ج۳، ص۳۳۵ · تذکرة الفقهاء، ج۲۲، ص۵

در وصیت عهدی ، هر لفظ بیانگر آن با هر لغتی کفایت می‌کند. مانند آنکه بگوید: پس از مرگ من فلان کار را انجام دهید. آیا با توانایی بر سخن گفتن، اشاره یا نوشتن کفایت می‌کند یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. بنابر شرط بودن قبول، قبول فعلی کفایت می‌کند. منبع: جواهر الکلام، ج۲۸، ص۲۴۷ · جامع المقاصد، ج۱۱، ص۲۶۱

شرایط موصی در وصیت تملیکی ، در وصیت عهدی نیز معتبر و لازم است. البته شرط آزاد بودن در صورتی که متعلق وصیت عهدی، مال باشد معتبر است؛ اما اگر مال نباشد، مانند وصیت به خاک سپاری در مکانی خاص، برخی به عدم اشتراط آن تصریح کرده‌اند. منبع: تحریر المجلة، ج۵، ص۱۲۳ · سفینة النجاة، ج۴، ص۷۸

از شرایط عمل مورد وصیت، جایز و مشروع بودن و وجود غرض عقلایی در به جا آوردن آن است. بنابر این، وصیت به هزینه کرد مال در کمک به ستمگران و راهزنان و بازسازی معابد یهودیان و مسیحیان و نوشتن، چاپ و پخش کتب ضلال و نیز در آنچه که صَرف مال در آن لغو و بیهوده می‌باشد، صحیح نیست. منبع: مهذب الاحکام، ج۲۲، ص۱۹۳

از احکام وصیت عهدی در باب وصیت سخن گفته‌اند. • وصیت عهدی ( بنابر عقد بودن ) جایز است و موصی هر زمان بخواهد می‌تواند از آن بر گردد. • هرگاه در وصیت عهدی، کسی به عنوان وصیّ جهت تنفیذ وصایا تعیین نشود، تنفیذ آن بر عهده حاکم شرع یا منصوب او خواهد بود؛ و در صورت دسترسی نبودن حاکم، بعض مؤمنان عادل عهده دار آن خواهند شد. (ببینید: عدول مؤمنین ) • در وصیت تملیکی که قصد موصی به آن انشای تملیک است، باید موصی له ( کسی که به او تملیک می‌شود ) در حال وصیت وجود داشته باشد؛ لیکن در وصیت عهدی ( که موصی سفارش می‌کند چیزی به کسی داده یا برای او وقف شود ) وجود موصی له هنگام وصیت شرط نیست و وصیت برای معدوم نیز صحیح است، مانند وصیت به مالی یا وقف آن برای فرزندان زید که در آینده متولد می‌شوند. • وصیت عهدی ب. غ. واجبات تنها در مقدار ثلث نافذ است؛ اما واجبات مالی، همچون خمس ، زکات و کفاره و اجرت حج ، نماز و روزه از اصل ترکه خارج می‌شوند؛ لیکن واجبات بدنی غیر مالی، مانند نماز و روزه از ثلث خارج می‌شوند، مگر آنکه در افزون بر ثلث، ورثه اجازه دهند. • از برخی ( فقها ) ، خروج واجب بدنی، از اصل ترکه نقل شده است. • سوال : آیا بر انسان وصیت به واجبات بدنی و تعیین مالی برای آن از ثلث واجب است یا نه؟ مسئله محل بحث است؛ لیکن اعلام واجب بدنی به ولی با وجود او، واجب است تا وی برای قضا و ادای آن آمادگی پیدا کند. منبع: ج۳، ص۳۳۵ · جامع الاحکام، ص۴۸۷ - ۴۸۸ · ج۵، ص۷۸ · جواهر الکلام، ج۲۸، ص۳۶۲ – ۳۶۴ · سفینة النجاة ۴، ص۸۵ · ج۱، ص۶۲۵ · جامع المقاصد، ج۱۰، ص۱۲۰

وصیت عهدی نسبت به کارهای واجب بر انسان که به جا آوردن آنها توسط دیگری نیز صحیح می‌باشد، واجب است، مانند ادای دیون و بازگرداندن امانتها به صاحبانشان و نیز گرفتن اجیر برای نماز و روزه واجب فوت شده از او، در صورت فقدان ولی برای به جا آوردن قضای آنها از طرف او؛ لیکن نسبت به کارهای غیر واجب، از مستحبات، مانند به جا آوردن حج مستحب یا زیارت از طرف او و نیز خیرات و مبرات، مستحب م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): وصیت عهدی نسبت به کارهای واجب بر انسان، واجب است و نسبت به کارهای غیر واجب (مستحبات)، مستحب م. ب.. شاخه: ارث و وصیت

وصیت عهدی بر دو رکن استوار است: موصی (وصیت کننده) و موصی به (عمل مورد وصیت) و اگر کسی را برای تنفیذ وصیت خود تعیین کند، رکن سوم؛ یعنی وصیّ نیز به آن افزوده می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ارکان وصیت عهدی شامل موصی (وصیت کننده) و موصی به (عمل مورد وصیت) است و در صورت تعیین وصی، وصی نیز رکن سوم محسوب می‌شود. شاخه: ارث و وصیت

ماهیت وصیت عهدی چیست، عقد تا نیاز به قبول داشته باشد یا ایقاع که نیاز به قبول ندارد؟ • بسیاری آن را از ایقاعات دانسته و گفته‌اند: نیاز به قبول ندارد، حتی در صورتی که موصی شخصی را به عنوان وصی تعیین کند؛ زیرا در صحت وصیت در این صورت، عدم رد از سوی وصی کفایت می‌کند، نه اینکه قبول شرط صحت وصیت باشد، و بنابر پذیرش شرط بودن قبول در این صورت، قبول شرط صحت وصیت نخواهد بود؛ بلکه شرط وصایت وصی؛ یعنی وصی گردیدن او است؛ بدین معنا که اگر وصیت به او ابلاغ شود، با قبول آن، وصایت یعنی وصی شدن او تحقق می‌یابد؛ لیکن بنابر مشهور، اگر وصیت به او نرسد تا موصی بمیرد یا به او برسد؛ لیکن نه قبول کند و نه رد تا زمانی که موصی بمیرد، وصیت نسبت به او لازم می‌شود و نمی‌تواند آن را رد کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ماهیت وصیت عهدی معمولاً ایقاع دانسته می‌شود و نیازی به قبول وصی ندارد، اما برخی آن را عقد می‌دانند که قبول وصی را شرط صحت آن می‌داند. شاخه: ارث و وصیت