نکتهٔ فقهی: تقدم شروط توافقی بر اجرت المثل و نحله (اجرة المثل و نحله (حقوق))

اجرة المثل و نحله ، یکی از مباحث حقوق خانواده و دعاوی مالی زوجین است. کارهایی که زن در خانه شوهر انجام می‌دهد و شرعا وظیفه او نیست اگر به خواست شوهر باشد و قصد تبرع در آن نباشد و در دادگاه ثابت شود، شوهر موظف به پرداخت اجرة المثل است. اما اگر خواست شوهر و تبرعی نبودن کارها در دادگاه ثابت نشود، دادگاه مبلغی را به عنوان نحله برای زن تعیین می‌کند. البته این حکم در صورتی است که طلاق به درخواست زن و به خاطر تخلف او از وظایف زناشویی نباشد.

اجرة المثل به معنای پرداختن اجرت کارهایی است که زن در خانه شوهر انجام داده در حالی‌ که این امور از وظایف شرعی او نبوده و برای این کار قصد تبرع (مجانی بودن) نیز نداشته باشد، در این موارد، شوهر موظف به پرداخت اجرة المثل این کارها م. ب.. این اجرت به حکم قانون و متناسب با کارهایی است که زن در خانه انجام داده و پرداخت آن ارتباطی با دارایی شوهر ندارد و در هر صورت باید پرداخت شود. طبق تبصره ماده واحده اصلاح مقررات مربوط به طلاق مصوب مجمع تشخیص مصلحت نظام ۱۳۷۱: چنان‌چه طلاق به درخواست زوجه نبوده و نیز تقاضای طلاق ناشی از تخلف زن از وظایف همسری یا سوء اخلاق و رفتار وی نباشد دادگاه به ترتیب زیر عمل می‌کند: ۱. ۱ - عدم قصد تبرع چنانچه زوجه کارهایی را که شرعا به عهده وی نبوده، به دستور زوج و با عدم قصد تبرع انجام داده باشد و برای دادگاه این وضع اثبات گردد. دادگاه اجرة المثل کارهای انجام گرفته را با جلب نظر کارشناس، محاسبه و زوج را ملزم به پرداخت اجرت می‌کند. ۱. ۲ - عدم اثبات استحقاق اجرة المثل در غیر مورد بند الف، یعنی در صورتی‌که زن نتواند اجرة المثل کارهای خ. ر. ب. دست آورد (مثلا نتواند اثبات کند که کار انجام داده یا نتواند اثبات کند که کارهای انجام شده تبرعی نبوده) ب. ت. ب. سنوات زندگی مشترک و نوع کارهایی که زوجه در خانه شوهر انجام داده و وسع مالی زوج، دادگاه مبلغی از باب بخشش (نحله) برای زوجه تعیین می‌نماید، بنابراین اجرة المثل ماهیت قانونی دارد.

• طلاق به درخواست زوجه نباشد؛ • طلاق به خاطر تخلف زن از وظایف زناشویی و سوء اخلاق او نباشد؛ • انجام کارهای منزل شرعا به عهده زوجه نبوده باشد مثل شستن ظروف و لباس‌ها و پخت و پز؛ • انجام کارها به دستور زوج و با درخواست او باشد؛ • زن برای انجام کارها قصد تبرع نداشته باشد، یعنی به خاطر رضای خدا کار انجام نداده باشد. اگرچه واقعیت این است که زنان غالبا امور خانه را به قصد تبرع انجام می‌دهند و اگر این امر بر دادگاه ثابت شود، زن مستحق اجرة المثل نخواهد بود.

همانطور که از بند ب تبصره ۶ ماده واحده استنباط می‌شود نحله، فرع بر اجرة المثل است و در صورتی پرداخت و مورد حکم واقع می‌شود که اجرة المثل اثبات نشود. مثلا خانمی نتواند اثبات نماید که کارهای منزل به درخواست شوهر بوده و یا نتواند اثبات کند که تبرعی نبوده، در این صورت دادگاه خود مبلغی را به عنوان نحله تعیین می‌کند، گرچه ماهیت حقوقی نحله بخشش م. ب. و این بخشش باید با رضایت شوهر باشد در حالی‌که پرداخت نحله اجباری و از سوی دادگاه مورد حکم واقع می‌شود و این نام‌گذاری مورد انتقاد حقوقدانان بوده است. ۳. ۱ - اجباری بودن نحله بنابراین پرداخت نحله اجباری است و غیرقابل جمع با اجرة المثل م. ب.. ۳. ۲ - تصمیم دادگاه دادگاه اجرة المثل را در زمانی مورد حکم قرار می‌دهد که توافق دیگری در خصوص امور مالی میان زن و شوهر نباشد چراکه اگر توافقی باشد باید طبق آن عمل شود، بنابراین اجرة المثل با شرط انتقال نصف دارایی قابل جمع نیست، چراکه شرط انتقال نصف دارایی، توافقی بوده و بر حکم قانون، مبنی بر پرداخت اجرة المثل، مقدم است و در این مورد فقط به انتقال تا نصف دارایی حکم می‌شود.

طبق تبصره ۶ ماده واحده مقررات مربوط به طلاق، در صورت درخواست زوجه مبنی بر مطالبه حق‌الزحمه کارها، دادگاه ابتدا از طریق تراضی نسبت به خواسته طرفین اقدام می‌کند و در صورت عدم امکان توافق چنان‌چه شرطی ضمن عقد ازدواج یا عقد خارج لازم در خصوص امور مالی شده باشد آن‌را مورد حکم قرار می‌دهد در غیر این صورت وارد مسئله اجرة المثل و نحله می‌شود. بنابراین توافق زوجین، مقدم بر امور قضایی و اجرة المثل و نحله بوده و جمع میان شرط انتقال نصف دارایی و اجرة المثل و نحله خلاف قانون م. ب.. در مورد اثبات این مطلب که زوجه کارهایی انجام داده است و این کارها به درخواست زوج بوده است زن مدعی است و باید اثبات کند ولی در مورد این که انجام کارها با قصد تبرع بوده و نه با قصد اجرت، مرد مدعی است و باید اثبات نماید که زوجه به قصد تبرع و مجانی کارکرده است. منبع: بررسی تطبیقی حقوق خانواده، ص۲۲۱، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۴، چاپ اوّل

کارهایی که زن در خانه شوهر انجام می‌دهد و شرعا وظیفه او نیست اگر به خواست شوهر باشد و قصد تبرع در آن نباشد و در دادگاه ثابت شود، شوهر موظف به پرداخت اجرة المثل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر زن کارهایی را که شرعاً وظیفه او نیست، به درخواست شوهر و بدون قصد تبرع انجام دهد و این امر در دادگاه ثابت شود، شوهر موظف به پرداخت اجرت المثل آن کارهاست. شاخه: خانواده

اما اگر خواست شوهر و تبرعی نبودن کارها در دادگاه ثابت نشود، دادگاه مبلغی را به عنوان نحله برای زن تعیین می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورتی که زن نتواند استحقاق اجرت المثل کارهای خود را اثبات کند (مثلاً نتواند ثابت کند که کارها به دستور شوهر بوده یا قصد تبرع نداشته)، دادگاه ب. ت. ب. سنوات زندگی مشترک، نوع کارها و وسع مالی زوج، مبلغی را به عنوان نحله برای زن تعیین می‌کند. شاخه: خانواده

البته این حکم در صورتی است که طلاق به درخواست زن و به خاطر تخلف او از وظایف زناشویی نباشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پرداخت اجرت المثل و نحله مشروط بر این است که طلاق به درخواست زن و به دلیل تخلف او از وظایف زناشویی یا سوء اخلاق و رفتار وی نباشد. شاخه: خانواده

در مورد اثبات این مطلب که زوجه کارهایی انجام داده است و این کارها به درخواست زوج بوده است زن مدعی است و باید اثبات کند ولی در مورد این که انجام کارها با قصد تبرع بوده و نه با قصد اجرت، مرد مدعی است و باید اثبات نماید که زوجه به قصد تبرع و مجانی کارکرده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در دعوای اجرت المثل، زن مدعی انجام کارها و درخواست شوهر است و باید آن را اثبات کند؛ اما مرد مدعی قصد تبرع زن است و باید آن را اثبات نماید. شاخه: آیین دادرسی

کارهایی که زن در خانه شوهر انجام می‌دهد و شرعا وظیفه او نیست اگر به خواست شوهر باشد و قصد تبرع در آن نباشد و در دادگاه ثابت شود، شوهر موظف به پرداخت اجرة المثل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر زن کارهایی را که شرعاً وظیفه او نیست، به درخواست شوهر و بدون قصد تبرع انجام دهد و این امر در دادگاه ثابت شود، شوهر موظف به پرداخت اجرت المثل آن کارهاست. شاخه: خانواده · ارتباط با قانون: تبصره ماده واحده اصلاح مقررات مربوط به طلاق مصوب مجمع تشخیص مصلحت نظام ۱۳۷۱

اما اگر خواست شوهر و تبرعی نبودن کارها در دادگاه ثابت نشود، دادگاه مبلغی را به عنوان نحله برای زن تعیین می‌کند. البته این حکم در صورتی است که طلاق به درخواست زن و به خاطر تخلف او از وظایف زناشویی نباشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورتی که شرایط پرداخت اجرت المثل (درخواست شوهر و عدم قصد تبرع) در دادگاه ثابت نشود، دادگاه مبلغی را به عنوان نحله برای زن تعیین می‌کند، مشروط بر اینکه طلاق به درخواست زن و به دلیل تخلف او از وظایف زناشویی نباشد. شاخه: خانواده

دادگاه اجرة المثل را در زمانی مورد حکم قرار می‌دهد که توافق دیگری در خصوص امور مالی میان زن و شوهر نباشد چراکه اگر توافقی باشد باید طبق آن عمل شود، بنابراین اجرة المثل با شرط انتقال نصف دارایی قابل جمع نیست، چراکه شرط انتقال نصف دارایی، توافقی بوده و بر حکم قانون، مبنی بر پرداخت اجرة المثل، مقدم است و در این مورد فقط به انتقال تا نصف دارایی حکم می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): توافقات زوجین در خصوص امور مالی (مانند شرط انتقال نصف دارایی) بر احکام قانونی مربوط به اجرت المثل و نحله مقدم است و در صورت وجود چنین توافقی، دادگاه ابتدا به آن عمل می‌کند. شاخه: خانواده · ارتباط با قانون: تبصره ۶ ماده واحده مقررات مربوط به طلاق