نکتهٔ فقهی: حق تصرف مالک در مایملک خود (عقد ضمان (حقوق))

عقد ضمان عبارت است از این که شخصی مالی را که بر ذمه دیگری است به عهده می‌گیرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد ضمان عبارت است از اینکه شخصی مالی را که بر ذمه دیگری است به عهده می‌گیرد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۶۴۸ قانون مدنی

کفالت عقدی است که به موجب آن ی. ا. ط. در مقابل طرف دیگر احضار شخص ثالثی را تعهد می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کفالت عقدی است که به موجب آن ی. ا. ط. در مقابل طرف دیگر احضار شخص ثالثی را تعهد می‌کند. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۷۳۴ قانون مدنی

هر مالکی نسبت به مایملک خود حق همه‌ گونه تصرف و انتفاع را دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر مالکی نسبت به مایملک خود حق همه‌ گونه تصرف و انتفاع را دارد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۳۰ قانون مدنی

باعث نقل ذمه‌ مدیون به ذمه‌ ضامن می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد ضمان باعث نقل ذمه مدیون به ذمه ضامن می‌شود. شاخه: مدنی

در صورت جهل مضمون‌له به اعسار ضامن، تخلف از مقررات عقد و شرط حق فسخ نسبت به دین مضمون‌به می‌توان عقد ضمان را فسخ نمود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت جهل مضمون‌له به اعسار ضامن، می‌توان عقد ضمان را فسخ نمود. شاخه: مدنی

در صورت جهل مضمون‌له به اعسار ضامن، تخلف از مقررات عقد و شرط حق فسخ نسبت به دین مضمون‌به می‌توان عقد ضمان را فسخ نمود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت وجود حق فسخ نسبت به دین مضمون‌به، می‌توان عقد ضمان را فسخ نمود. شاخه: مدنی

در صورت جهل مضمون‌له به اعسار ضامن، تخلف از مقررات عقد و شرط حق فسخ نسبت به دین مضمون‌به می‌توان عقد ضمان را فسخ نمود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت تخلف از مقررات عقد، می‌توان عقد ضمان را فسخ نمود. شاخه: مدنی

عقد ضمان ، (Guaranty - security) از اصطلاحات به کار رفته در علم حقوق بوده و به معنای تعهد بودن شیء بر عهده دیگری و به عهده گرفتن آن است. برخی از اوصاف ضمان عبارتند از: • عهدی بودن؛ • رضایی و سبب انتقال دین بودن؛ • معوض بودن؛ • تبعی بودن؛ • مسامحه بودن؛ • لازم بودن. التزام در ضمان ناشی از قرارداد و یا به حکم قانون بوده و به این اعتبار ضمان بر دو نوع تقسیم می‌شود: • ضمان عقدی ؛ • ضمان قهری . قسم دیگر ضمان، ضمان معاوضی است که آن هم ناشی از عقد می‌باشد، اما بر خلا‌ف ضمان عقدی، اثر مستقیم عقد نیست. در صورت جهل مضمون‌له به اعسار ضامن، تخلف از مقررات عقد و شرط حق فسخ نسبت به دین مضمون‌به می‌توان عقد ضمان را فسخ نمود.

عقد در لغت به معنای گره بستن، استوار کردن پیمان، عهد بستن، پیمان ازدواج بستن و توافق دو یا چند تن برای ایجاد یا انتفاء حقی است. ضمان در لغت به معنای قبول کردن، پذیرفتن، بر عهده گرفتن وام دیگری و ملتزم شدن به این‌که هرگاه کسی به عهد خود نکرد از عهده خسارت برآید، است. ضمان در اصطلاح حقوقی دارای دو معنا اعم و اخص به کار می‌رود. ۱. ۱ - تعریف ضمانبه معنی اخص ضمان به معنی اخص عبارت است از تعهد به مال است که در ذمه‌ دیگری قرار دارد، به این ضمان، ضمان عقدی هم می‌گویند. • یا این‌که ضامن مدیون او نباشد که در این صورت ضمان به معنی اخص است. منبع: فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۷۶، چاپ ۱۱، ج۲، ص۲۳۲۳ · حقوق مدنی، ص۳۶۴، تهران، انتشارات گنج دانش، ۱۳۸۰، چاپ اول

از آن‌چه که درباره‌ تعریف ضمان گفته شده است چنین استنباط می‌شود: ۲. ۱ - عهدی بودن عقد ضمان رکن اصلی ضمان، تعهدی است که ضامن در برابر طلبکار تعهد می‌کند تا دین مضمون‌عنه را بپردازد. پس ضمان عقدی است عهدی که بین ضامن و مضمون‌له منعقد می‌شود که در نتیجه‌ آن ضامن دین مضمون‌عنه را در مقابل مضمون‌له به عهده می‌گیرد تا آن‌را بپردازد. به همین دلیل بدون رضایت مدیون می‌تواند او را ابراء کند و ضمان تبرعی هم صحیح م. ب.. ۲. ۲ - رضایی و سبب انتقال دین بودن ضمان عقد ضمان در نتیجه‌ تراضی بین ضامن و طلبکار واقع می‌شود و بدون این‌که نیاز به تشریفات دیگر داشته باشد باعث نقل ذمه‌ مدیون به ذمه‌ ضامن می‌شود. ۲. ۳ - معوض بودن ضمان از این‌که در عقد ضمان طلبکار در برابر ضامن تعهد به امری نمی‌کند، نباید چنین نتیجه گرفت که ضمان عقدی مجانی است. در عقد ضمان ضامن به رایگان در برابر طلبکار متعهد به تأدیه دین می‌کند و در مقابل آن چیزی نمی‌گیرد، آن‌چه در این عقد در برابر تعهد ضامن قرار می‌گیرد به سود مدیون اصلی است که برائت می‌یابد. در عقد معوض ضرورتی ندارد که عوض عاید کسی شود که معوض را می‌دهد. چنان‌که در بیمه‌ عمر نتیجه تعهد بیمه‌گر به شخص دیگری می‌رسد و هیچ‌کس آن‌را عقد مجانی ‌نمی‌داند. ۲. ۴ - تبعی بودن عقد ضمان تبعی بودن عقد ضمان به این معنی نیست که شرایط و آثار آن تابع عقد دیگری باشد. بلکه از این نظر که تعهد ضامن از حیث نفوذ و بقاء، تابع دینی است که مضمون‌عنه به طلبکار داشته است. از تبعی بودن ضمان نتایج زیر به دست می‌آید: ۲.۴. ۱ - مشروعیت سبب دین ضمان در صورتی درست است که مبنای دین موجود و مشروع باشد. دین زمانی موجود است که بر ذمه‌ مدیون قرار گرفته باشد هرچند احتمال زوال آن برود. برای مثال پس از وقوع بیع پرداخت ثمن به عهده‌ خریدار است و اختیار فسخ معامله با این‌که وجود دین را متزلزل می‌کند، مانع از ثبوت دین و تحقق ضمان نیست. ۲.۴. ۲ - اوصاف دین ضامن دین ضامن از حیث مقدار و جنس و شرایط تأدیه همان دین مضمون‌عنه است. اگر ضمان بدون هیچ قید و شرطی منعقد شود ضامن دین مضمون‌عنه را با تمام اوصاف و خصوصیت‌های آن، بر عهده می‌گیرد. ۲.۴. ۳ - بطلان تبعی ضمان در صورتی که بطلان دین اصلی به دلیلی اثبات شود ضمان نیز باطل است. ولی هرگاه قراردادی که مبنای آن دین بوده است فسخ شود، ضمان باطل نیست، چون فسخ ناظر به آینده است و هنگام ضمان دین بر ذمه‌ مضمون‌عنه بوده است. ۲.۴. ۴ - مدیون در ضمان ضامن، قائم مقام مدیون است. ۲. ۵ - مسامحه در ضمان عقد ضمان به منظور سودجویی و معامله تشریع نشده است، بلکه هدف اصلی آن ارفاق به مدیون و گره‌گشایی از کار او است. این وصف ضمان تنها جنبه اخلاقی ندارد و از نظر حقوقی هم در احکام آن اثر دارد. بلکه شناخت اجمالی به طرفین کفایت می‌کند. منبع: حقوق مدنی در عقود معین ۴، ص۲۴۱-۲۴۸، تهران، انتشارات مدرس، چاپ دوم، ۱۳۷۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۹، کتاب الضمان، مسالة۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

اطراف ضمان عبارت است از: • ضامن؛ • مضمون‌له؛ • مضمون‌عنه. مجنون ادواری در حال افاقه و همچنین سفیه به اذن قیم خود می‌تواند ضمانت کنند. البته قیم باید مصلحت او را در نظر بگیرد. بنابراین لازم نیست نام و نسبت آن دو را ضامن بداند، ولی آن‌چه از مفهوم این ماده فهمیده می‌شود برای صحت ضمان معرفت اجمالی لازم است که ضامن آن دو را از یکدیگر تمیز بدهد که داین کدام است و مدیون کدام است تا آن‌که بتواند قصد خود را در عقد متوجه آنان کند که دین کدام شخص را در مقابل کدام شخص به عهده می‌گیرد. بنابراین می‌توان گفت که ملئ بودن ضامن شرط لزوم عقد ضمان است. در صورتی که ضامن در زمان عقد ضمان ملئ بوده و بعدا معسر و یا مفلس شود مثلا دارایی او دچار حریق شود مضمون‌له خیار فسخ نخواهد داشت، زیرا شرط لزوم در حین عقد موجود بود و اعسار موخر نمی‌تواند در عقد مقدم تاثیر کند. ۳. ۲ - شرایط مضمون‌له اهلیت در مضمون‌له شرط صحت ضمان است، زیرا مضمون‌له ی. ا. ط. عقد م. ب. و در اثر قبول ضمان که انتقال دین است در امور مالی خود تصرف می‌کند بنابراین صغیر غیرممیز و مجنون نمی‌توانند ضمان را قبول کنند ولی در صورتی که مضمون‌له صغیر ممیز و یا سفیه باشد چنان‌که مصلحت آنان اقتضاء نماید به اذن قیم و ولی می‌توانند قبول ضمان کنند، ولی مستقلا نمی‌توانند در امور مالی خود تصرف کنند و نقص مزبور را اذن قیم یا ولی که اداره‌ امور آنان را عهده‌دار می‌باشند جبران می‌نماید. ضمان از میت با وجود زوال شخصیت حقوقی او که ملاک مدیونیت است به اعتبار دینی م. ب. که ذمه او مشغول بوده و الا از نظر حقوقی میت نمی‌تواند مورد تکلیف قرار گیرد تا مدیون شناخته شود. منبع: حقوق مدنی، ص۴۳۶، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۴۵، چاپ هشتم · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۳۰، کتاب الضمان، مسالة۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · حقوق مدنی، ج۲، ص۳۳۴، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۴، چاپ اول

عملی می‌تواند مورد ضمان واقع شود که قید مباشرت متعهد در آن نشده باشد و الا اگر مورد تعهد عمل شخص متعهد باشد آن امر قابل انتقال به ذمه دیگری نیست و چنان‌چه تعهدی بشود تبدیل تعهد خواهد بود. ۴. ۲ - در ذمه بودن مورد ضمان مالی می‌تواند مورد ضمان قرار گیرد که در ذمه مدیون باشد زیرا ضمان مبتنی بر انتقال دین است و دین در ذمه است. منبع: حقوق مدنی، ج۲، ص۳۳۷، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۴، چاپ اول

از آن‌جایی که ضمان داخل در عقود است محتاج به ایجاب ضامن و قبول مضمون‌له دارد و در ایجاب به هر لفظی که بر حسب تفاهم عرفی دلالت بر تعهد مزبور کند و لو این که دلالتش بر این معنی به ضمیمه قرائن باشد کافی است. پس اگر شخص به داین بگوید که طلبی را که از فلان‌کس داری من به عهده می‌گیرم و از آن ضمانت می‌کنم ایجاب حاصل می‌شود و به هر چیزی که دلالت بر رضای مضمون‌له کند قبول حاصل می‌شود و در ضمان رضای مضمون‌عنه شرط نیست. ضمان باید منجز باشد و تعلیق ضمان موجب بطلان ضمان است پس اگر شخص بگوید من ضامن دینی هستم که بر ذمه فلانی است به شرط این‌که پدرم اجازه دهد، این ضمان باطل است. منبع: حقوق مدنی، ص۳۶۷، تهران، انتشارات گنج دانش، ۱۳۸۰، چاپ اول

البته این امر منافات ندارد به این که مضمون‌له بتواند به هر یک از ضامن و مضمون‌عنه رجوع کند. ۶.۱. ۳ - حال شدن ضمان موجل ضمان موجل به فوت ضامن حال می‌شود. حال شدن دیون موجله در اثر فوت مدیون از مسلمات حقوق امامیه است زیرا در اثر فوت، ذمه‌ میت که قائم به شخصیت حقوقی او است زائل می‌شود و دین او به ترکه تعلق می‌گیرد. ۶.۱. ۴ - بری نشدن ذمه ضامن اگر مضمون‌له ذمه مضمون‌عنه را بری کند ضامن بریء نمی‌شود. زیرا در اثر ضمان دین از ذمه‌ مدیون اصلی به ذمه‌ ضامن منتقل می‌شود و به خودی خود ذمه‌ مدیون اصلی بری می‌شود. بنابراین بری کردن ذمه مضمون‌عنه جز تاکید، اثر دیگری ندارد مگر این‌که مقصود مضمون‌له از ابراء، ابراء از اصل دین باشد و در حقیقت طلبکار قصد ابراء ذمه ضامن را داشته باشد که در این صورت باید مقصود خود را اعلام کند. ۶. ۲ - آثار ضمان بین ضامن و مضمون‌عنه در حقیقت دین ضامن همان دین مضمون‌عنه است که به ذمه او منتقل شده است. بنابراین اگر دین خود را اداء کرد مثل این است که دین مضمون‌عنه را اداء کرده است. در اثر ضمان مضمون‌عنه به ضامن مدیون می‌شود در حقوق امامیه در صورتی مضمون‌عنه مدیون ضامن می‌گردد که ضمان به اذن او حاصل شده باشد و الا هرگاه مدیون اذن به ضمان نداده باشد ضمانت تبرعی محسوب می‌شود. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۹، کتاب الضمان، مسالة۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · حقوق مدنی، ص۴۴۷-۴۴۲، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۴۵، چاپ هشتم

انواع ضمان به شرح ذیل است: ۷. ۱ - ضمان عقدی این ضمان عبارت است از انتقال ذمه مضمون‌عنه (مدیون) به ذمه ضامن و از آن جهت ضمان عقدی گویند که انعقاد آن نیاز به ایجاب و قبول دارد. ایجاب از سوی ضامن و قبول از جانب مضمون‌له است. مضمون‌عنه نسبت به این عقد بیگانه است و حتی رضای او شرط نیست. این تعهد اثر مستقیم عقد است که یا به موجب عقد ضمان است و یا به موجب عقد حواله در عقد ضمان ذمه ضامن نسبت به مضمون‌عنه (مدیون) به طور معمول بری است و به او مدیون نیست، اما در عقد حواله ذمه محال‌علیه نسبت به محیل مشغول است. اگر محال‌علیه به محیل مدیون نباشد، پس از قبولی در حکم ضامن است. ۷. ۲ - ضمان قهری در ضمان قهری خلا‌ف ضمان عقدی، قصد متعهد در ایجاد ضمان مؤثر نیست و مبنای ضمان حکم قانون است. به عبارت دیگر، در ضمان قهری تعهد به پرداخت مال اختیاری نیست چه مبنای ضمان قرارداد باشد و چه واقعه حقوقی . به عنوان نمونه، در عهدشکنی، ضمان ناشی از قرارداد است و اگر دو طرف عقد در میزان خسارت توافق کرده باشند، مسؤولیت متعهد مبنای قراردادی دارد. در قراردادهایی که در آن مسؤولیت متعهد پیش‌بینی شده، خلا‌ف عقد ضمان و عقد معوض ، ضمان نه اثر مستقیم عقد است و نه اثر غیرمستقیم آن، بلکه تنها اثر عهدشکنی است و در نتیجه تخلف از مفاد قرارداد بر عهدشکن تحمیل می‌شود. توافق دو طرف درباره میزان خسارت که اغلب به صورت شرط ضمنی م. ب. در صورتی قابل اجراست که مورد حمایت قانونگذار باشد. بنابراین نیروی الزام‌آور تعهد ناشی از عهدشکنی را نیز قانون ایجاد می‌کند و نه قرارداد. ۷. ۳ - ضمان معاوضی همان‌گونه که گفته شد، ضمان عبارت است از التزام به پرداخت اختیاری یا قهری مالی به یک شخص. در ضمان عقدی اثر عقد، تعهد به پرداخت است. منشا ایجاد ضمان معاوضی نیز عقد است و از این جهت با ضمان عقدی وجه مشترک دارد، اما باید توجه داشت که در عقد ضمان، تعهد اثر مستقیم است، در حالی که در عقود معوض تملیکی هم‌چون عقد بیع ، تعهد به تسلیم اثر غیرمستقیم و تبعی عقد به شمار می‌آید. در عقود معوض تملیکی، انتقال مالکیت، اثر مستقیم عقد است که با وقوع عقد و بدون واسطه تحقق می‌یابد، اما تسلیم تعهدی است که باید ایفا شود. به عنوان مثال، تملیک عین در عقد بیع و تملیک منافع در عقد اجاره ، اثر مستقیم عقد است و تعهد به تسلیم مبیع از سوی بایع و نیز تعهد به تسلیم عین مستاجره برای استیفای منفعت از جانب موجر ، اثر تبعی و غیرمستقیم آن م. ب.. در مقابل ضمان معاوضی، ضمان واقعی قرار دارد. به همین جهت به آن ضمان «مثل و قیمت» نیز گفته‌اند. منبع: مواد ۶۸۴ و ۶۸۵ قانون مدنی · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۸، کتاب الضمان، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · ماده ۶۸۴ قانون مدنی · ماده ۷۲۴ همان قانون · ماده ۷۲۷ قانون مدنی · حقوق مدنی، ج۲، ص۲۷۰- ۲۵۵، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیه، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم

ضمان عقد لازمی است و هیچ‌یک از ضامن و مضمون‌له نمی‌توانند آن‌را فسخ کند اگر چه مضمون‌عنه موافقت بنماید ولی ضامن و مضمون‌له می‌توانند با توافق مضمون‌عنه آن‌را اقاله کنند. اگرچه مضمون‌عنه هیچ گونه مداخله‌ای در انعقاد ضمان نداشته است. در این صورت کسی که حق فسخ ضمان را دارد می‌تواند آن‌را فسخ نماید. ۸. ۳ - تخلف از مقررات عقد در صورتی که از مقررات عقد تخلف شود امکان فسخ عقد برای مشروط‌له به وجود می‌آید. منظور از مقررات عقد شروطی است که ضامن و مضمون‌له ضمن عقد ضمان قرار می‌دهند. منبع: حقوق مدنی، ج۲، ص۳۴۷، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۴، چاپ اول

ضمان به معنی اخص عبارت است از تعهد به مال است که در ذمه‌ دیگری قرار دارد، به این ضمان، ضمان عقدی هم می‌گویند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد ضمان به معنی اخص، تعهد به مالی است که بر ذمه دیگری قرار دارد. شاخه: مدنی

عقد ضمان عبارت است از این که شخصی مالی را که بر ذمه دیگری است به عهده می‌گیرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد ضمان عبارت است از اینکه شخصی مالی را که بر ذمه دیگری است به عهده می‌گیرد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۶۴۸ قانون مدنی

کفالت عقدی است که به موجب آن ی. ا. ط. در مقابل طرف دیگر احضار شخص ثالثی را تعهد می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کفالت عقدی است که به موجب آن ی. ا. ط. در مقابل طرف دیگر احضار شخص ثالثی را تعهد می‌کند. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۷۳۴ قانون مدنی

رکن اصلی ضمان، تعهدی است که ضامن در برابر طلبکار تعهد می‌کند تا دین مضمون‌عنه را بپردازد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): رکن اصلی ضمان، تعهدی است که ضامن در برابر طلبکار برای پرداخت دین مضمون‌عنه بر عهده می‌گیرد. شاخه: مدنی

عقد ضمان در نتیجه‌ تراضی بین ضامن و طلبکار واقع می‌شود و بدون این‌که نیاز به تشریفات دیگر داشته باشد باعث نقل ذمه‌ مدیون به ذمه‌ ضامن می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد ضمان در نتیجه تراضی بین ضامن و طلبکار واقع می‌شود و بدون نیاز به تشریفات دیگر، باعث نقل ذمه مدیون به ذمه ضامن می‌شود. شاخه: مدنی

در عقد ضمان ضامن به رایگان در برابر طلبکار متعهد به تأدیه دین می‌کند و در مقابل آن چیزی نمی‌گیرد، آن‌چه در این عقد در برابر تعهد ضامن قرار می‌گیرد به سود مدیون اصلی است که برائت می‌یابد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در عقد ضمان، ضامن به رایگان در برابر طلبکار متعهد به تأدیه دین می‌شود و در مقابل آن چیزی نمی‌گیرد، اما آنچه در این عقد در برابر تعهد ضامن قرار می‌گیرد به سود مدیون اصلی است که برائت می‌یابد. شاخه: مدنی

در عقد معوض ضرورتی ندارد که عوض عاید کسی شود که معوض را می‌دهد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد ضمان، اگرچه طلبکار در برابر ضامن تعهدی نمی‌کند، اما عقدی معوض است؛ زیرا آنچه در برابر تعهد ضامن قرار می‌گیرد، برائت مدیون اصلی است. شاخه: مدنی

هر مالکی نسبت به مایملک خود حق همه‌ گونه تصرف و انتفاع را دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر مالکی نسبت به مایملک خود حق همه‌گونه تصرف و انتفاع را دارد. شاخه: اموال و مالکیت · ارتباط با قانون: ماده ۳۰ قانون مدنی