نکتهٔ فقهی: حقوق حکمی غیرقابل اسقاط (قاعده اسقاط حق)

از آن در باب‌هایی نظیر تجارت و صلح و نیز کتب نگاشته شده در قواعد فقهی سخن گفته‌اند.

مفاده این قاعده از حق و اسقاط تشکیل یافته است. ۲.۱. ۱ - انواع حق هرچند قابلیت اسقاط از ویژگی‌های حق برشمرده شده؛ لیکن در اینکه قوام حق بسته به این است یا نه، اختلاف م. ب.. بنابر دیدگاه نخست، تقسیم حقوق به قابل و غیر قابل اسقاط صحیح نیست؛ زیرا هر حقی قابل اسقاط است و قابل اسقاط نبودن، کشف از حق نبودن می‌کند؛ اما بنابر دیدگاه دوم، تقسیم یاد شده درست است. حقوق قابل اسقاط عبارت‌اند از هر حقی که مانعی عقلی یا شرعی برای اسقاط آن وجود نداشته باشد، مانند حق شفعه ، حق تحجیر ، حق قصاص ، حق قذف و حق خیار . حقوق غیر قابل اسقاط حقوقی‌اند که اسقاط آنها با مانع مواجه است. مهم‌ترین این موانع عبارت‌اند از: ۲.۱.۱. ۱ - حق حکمی حق حکمی : مراد از آن، حق ثابت برای اشخاص، بدون ثبوت حق اسقاط برای آنان است، مانند حق ولایت ، ثابت برای پدر و جدّ پدری نسبت به کودک ؛ حق استمتاع از زوجه و حق همسایه . این نوع حقوق، به لحاظ عدم امکان اسقاط آنها، شبیه حکم‌اند؛ از این‌رو، حقوق حکمی نامیده شده‌اند. در صورت شک در حکمی بودن حقی، مرجع اصول عملی است. در اینکه چه اصلی در این مورد حاکم است، دیدگاه‌ها مختلف است. برخی، اصل حاکم را استصحاب دانسته‌اند؛ یعنی استصحاب حالت قبل از اسقاط. مقتضای این اصل، عدم سقوط آن با اسقاط است. ۲.۱. ۲ - اسقاط کننده در اسقاط کننده بلوغ ، عقل و محجور نبودن شرط است. ولیّ‌ ؛ بر بطلان ایقاعات فضولی مطلقا ادعای اجماع شده است؛ لیکن برخی در عمومیت بطلان ایقاعات فضولی، بویژه در اسقاط فضولی و مانند آن اشکال کرده‌اند. منبع: منیة الطالب، ج۱، ص۱۰۷ · مباحث فقهیه، ص۱۰۴ · منیة الطالب، ج۱، ص۱۰۸ · حاشیة المکاسب، ج۱، ص۵۶-۵۷ · ج۱۲، ص۴۸۲ · ج۳، ص۳۷ · حاشیة المکاسب، ج۱، ص۱۳۳ · کتاب المکاسب، ج۵، ص۹۷ · العناوین الفقهیه، ج۲، ص۲۲۴-۲۲۵

بر اعتبار و حجیت قاعده به برخی آیات ، روایات و اجماع استناد و استدلال شده است. منبع: آل عمران/سوره۳، آیه۱۳۴ · مائة قاعدة فقهیه، ص۳۷-۳۸

قاعده اسقاط حق که صورت کامل آن «انَّ لِکُلِّ ذی حَقٍ اسقاطُ حَقِّه» می‌باشد، از قواعد معروف فقهی و عبارت است از اینکه هر صاحب حقی می‌تواند حق خود را اسقاط کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر صاحب حقی می‌تواند حق خود را ساقط کند. شاخه: مدنی

از ویژگی‌های حق که آن‌را از حکم متمایز می‌کند، قابل اسقاط بودن آن توسط صاحب حق است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قابلیت اسقاط یکی از ویژگی‌های اصلی حق است که آن را از حکم متمایز می‌کند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

در اسقاط کننده بلوغ ، عقل و محجور نبودن شرط است. ولیّ‌ ؛ اعم از خاص و عام نیز با وجود مصلحت برای صاحب حق، می‌تواند از طرف او اسقاط حق کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای اسقاط کننده حق، بلوغ، عقل و محجور نبودن شرط است. ولیّ نیز با وجود مصلحت می‌تواند از طرف صاحب حق، حق را اسقاط کند. شاخه: مدنی

اسقاط از ایقاعات و عبارت است از چشم‌پوشی و صرف‌نظر کردن صاحب حقی از حق خویش، بنابراین، اسقاط حقی، با انشای آن از سوی صاحب حق با لفظ اسقاط، همچون «حق خودم را اسقاط کردم» یا با لفظی دیگر، هم معنای اسقاط، تحقق می‌یابد؛ چنان‌که با رفتار بیان‌گر اسقاط نیز محقق می‌گردد، مانند آنکه کالایی را که خریده و خیار فسخ آن را دارد، به دیگری انتقال دهد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اسقاط حق با انشای لفظی (مانند 'حق خودم را اسقاط کردم') یا با رفتار بیان‌گر اسقاط (مانند انتقال کالای دارای خیار فسخ به دیگری) یا با مصالحه بر اسقاط در مقابل عوض و عفو صاحب حق محقق می‌شود. شاخه: مدنی

اسقاط از ایقاعات و عبارت است از چشم‌پوشی و صرف‌نظر کردن صاحب حقی از حق خویش، بنابراین، اسقاط حقی، با انشای آن از سوی صاحب حق با لفظ اسقاط، همچون «حق خودم را اسقاط کردم» یا با لفظی دیگر، هم معنای اسقاط، تحقق می‌یابد؛ چنان‌که با رفتار بیان‌گر اسقاط نیز محقق می‌گردد، مانند آنکه کالایی را که خریده و خیار فسخ آن را دارد، به دیگری انتقال دهد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اسقاط حق با انشای لفظی یا رفتاری که بیانگر چشم‌پوشی از حق باشد، یا با مصالحه بر اسقاط در مقابل عوض و یا با عفو صاحب حق، محقق می‌شود. شاخه: مدنی

حقوق ثابت در ذمّۀ مدیون، از سوی صاحب حق قابل اسقاط است؛ لیکن در صورتی که حق دیگری به آن حقوق تعلق گرفته باشد، او می‌تواند صاحب حق را از اسقاط حقش بازدارد، مانند مفلّسِ طلبکار از کسی، چنانچه بخواهد مدیون را ابرا کند، طلبکاران او می‌توانند وی را از اسقاط حقش باز دارند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر حق دیگری به حقوق ثابت در ذمّه مدیون تعلق گرفته باشد، صاحب حق می‌تواند از اسقاط آن توسط مدیون جلوگیری کند. شاخه: مدنی