نکتهٔ فقهی: خیار غبن (بیع محاباتی (حقوق))

بیع محاباتی ، یکی از اصطلاحات علم حقوق است. در عقد بیع معمولا طرفین می‌کوشند تا آن‌جا که ممکن است تعادل ارزش عوضین حفظ شود. هرگاه میان ارزش عوضین تفاوتی فاحش و عدم تعادل غیرقابل مسامحه وجود داشته باشد و طرف متضرر به هنگام عقد از ارزش مورد معامله آگاه نباشد به استناد خیار غبن حق برهم زدن معامله را خواهد داشت. اما اگر به لحاظ امور عاطفی و مانند آن، از روی علم و عمد، تعادل ارزش عوضین مورد توجه قرار نگیرد و ارزش مبیع و ثمن بیش از حد متفاوت باشد، این عدم تعادل را «محابات» می‌نامند و به چنین بیعی، بیع محاباتی می‌گویند.

بیع در لغت به معنای داد و ستد و در اصطلاح حقوقی به معنای خرید و فروش است. منبع: محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، تهران، انتشارات محراب فکر، ۱۳۸۴، چاپ اول، جلد یک، ص۵۷۱ · ‌مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، کتاب‌خانه گنج دانش، ۱۳۷۸، چاپ اول، جلد دوم، ص۹۱۹، ش۳۴۵۸

محابات مصدر باب مفاعله، از ریشه‌ «حبو» و در لغت به معنای یاری دادن، عطا کردن و بخشیدن به کسی بلاعوض آمده است. منبع: ‌مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد سوم، ص۱۷۲۹

بیع محاباتی مانند انواع دیگر عقد بیع، تملیکی است یعنی به محض انعقاد عقد بیع که با ایجاب و قبول صورت می‌گیرد، انتقال مالکیت مبیع و ثمن نیز صورت می‌گیرد و خریدار مالک مبیع و فروشنده (بایع) مالک ثمن می‌شود. منبع: حقوق مدنی۶و۷، قم، دفتر انتشارات اسلامی، جلد چهارم، ص۱۹

کسی که بیع محاباتی به نفع او است، محابَی و کسی که در ازای دادن مال خود مالک مال کم‌ارزش‌تری می‌شود، محابِی نامیده می‌شود. البته کسی‌ که از بیع محاباتی منتفع می‌شود گاهی مشتری است و گاهی هم بایع، یعنی ممکن است ارزش مبیع در مقابل ارزش ثمن بسیار کم باشد و بایع در مقابل یک مال کم‌ارزش مالی دریافت نماید که بسیار بارزش‌تر از مبیع باشد و یا مشتری در ازای خرید یک مال باارزش مالی می‌دهد که ارزش اقتصادی کمی دارد مانند شخصی که خانه‌ خود را در عوض یک سیر نبات یا ده هزار تومان به همسرش می‌فروشد در حالی‌که ارزش آن خانه چند صد میلیون تومان است. چنین بیعی بیع محاباتی محسوب می‌شود. منبع: محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، جلد سوم، ص۱۷۳۰ · ‌ مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد دوم، ص۱۰۰۰، ش۳۷۳۵ · ‌مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد چهارم، ص۲۲۳۶، ش۱۲۲۳۳

چنان‌چه مبیع در بیع محاباتی مال غیرمنقول باشد و برای فروشنده حق فسخ وجود نداشته باشد، تقاضای ثبت مال غیرمنقول با خریدار است که پس از بیع مالک شده است. ۵. ۱ - حق فسخ گاهی اوقات در بیع محاباتی حق فسخ برای فروشنده شرط می‌شود و او می‌تواند مطابق شرط، این بیع را برهم بزند البته این شرط مانع انتقال مال به خریدار نمی‌شود. چنان‌چه در بیع محاباتی که برای فروشنده حق فسخ شرط شده، خریدار بخواهد تقاضای ثبت مبیع (مال غیرمنقول) را بدهد باید حق فسخ فروشنده را نیز در اظهارنامه‌ ثبت ذکر نماید. ۵. ۲ - نکات مهم در انتها لازم است دو نکته مورد اشاره قرار بگیرد. • درخصوص ماهیت این بیع باید به قصد واقعی طرفین عقد توجه کرد و اگر مثلا معلوم شود که قصد آن دو از عقد مزبور « هبه » بوده باید مقررات عقد هبه را بر روابط طرفین حاکم دانست نه مقررات عقد بیع را؛ • باید توجه داشت که در بیع محاباتی خیار غبن راه ندارد. زیرا چنان‌چه شخصی که از چنین بیعی متضرر شده است در حین معامله به قیمت عادله آگاهی داشته است حق فسخ بیع را نخواهد داشت. منبع: حقوق ثبت، ص۳۴، ش۲۵ · ‌ مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد دوم، ص۱۰۰۰، ش۳۷۳۵ · قانون مدنی، ماده‌۴۱۸

در عقد بیع معمولا طرفین می‌کوشند تا آن‌جا که ممکن است تعادل ارزش عوضین حفظ شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در عقد بیع، معمولاً طرفین تلاش می‌کنند تا تعادل ارزش عوضین (مبیع و ثمن) حفظ شود. شاخه: مدنی

اما اگر به لحاظ امور عاطفی و مانند آن، از روی علم و عمد، تعادل ارزش عوضین مورد توجه قرار نگیرد و ارزش مبیع و ثمن بیش از حد متفاوت باشد، این عدم تعادل را «محابات» می‌نامند و به چنین بیعی، بیع محاباتی می‌گویند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر به لحاظ امور عاطفی و مانند آن، از روی علم و عمد، تعادل ارزش عوضین مورد توجه قرار نگیرد و ارزش مبیع و ثمن بیش از حد متفاوت باشد، این عدم تعادل را «محابات» می‌نامند و به چنین بیعی، بیع محاباتی می‌گویند. شاخه: مدنی

بیع محاباتی مانند انواع دیگر عقد بیع، تملیکی است یعنی به محض انعقاد عقد بیع که با ایجاب و قبول صورت می‌گیرد، انتقال مالکیت مبیع و ثمن نیز صورت می‌گیرد و خریدار مالک مبیع و فروشنده (بایع) مالک ثمن می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیع محاباتی مانند انواع دیگر عقد بیع، تملیکی است؛ یعنی به محض انعقاد عقد بیع که با ایجاب و قبول صورت می‌گیرد، انتقال مالکیت مبیع و ثمن نیز صورت می‌گیرد و خریدار مالک مبیع و فروشنده (بایع) مالک ثمن می‌شود. شاخه: مدنی

چنان‌چه در بیع محاباتی که برای فروشنده حق فسخ شرط شده، خریدار بخواهد تقاضای ثبت مبیع (مال غیرمنقول) را بدهد باید حق فسخ فروشنده را نیز در اظهارنامه‌ ثبت ذکر نماید. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنان‌چه در بیع محاباتی که برای فروشنده حق فسخ شرط شده، خریدار بخواهد تقاضای ثبت مبیع (مال غیرمنقول) را بدهد باید حق فسخ فروشنده را نیز در اظهارنامه‌ ثبت ذکر نماید. شاخه: اموال و مالکیت

درخصوص ماهیت این بیع باید به قصد واقعی طرفین عقد توجه کرد و اگر مثلا معلوم شود که قصد آن دو از عقد مزبور « هبه » بوده باید مقررات عقد هبه را بر روابط طرفین حاکم دانست نه مقررات عقد بیع را؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در خصوص ماهیت بیع محاباتی باید به قصد واقعی طرفین عقد توجه کرد و اگر معلوم شود که قصد آن دو از عقد مزبور «هبه» بوده باید مقررات عقد هبه را بر روابط طرفین حاکم دانست نه مقررات عقد بیع را. شاخه: مدنی

باید توجه داشت که در بیع محاباتی خیار غبن راه ندارد. زیرا چنان‌چه شخصی که از چنین بیعی متضرر شده است در حین معامله به قیمت عادله آگاهی داشته است حق فسخ بیع را نخواهد داشت. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در بیع محاباتی خیار غبن راه ندارد، زیرا چنان‌چه شخصی که از چنین بیعی متضرر شده است در حین معامله به قیمت عادله آگاهی داشته باشد، حق فسخ بیع را نخواهد داشت. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: قانون مدنی، ماده‌۴۱۸