نکتهٔ فقهی: شرط استقرار مالکیت عامل در مضاربه (انضاض)

از شرایط مضاربه، وجوب انضاض مال توسط عامل است؛ گرچه ضرر کرده باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در عقد مضاربه، عامل موظف است مال را به پول رایج تبدیل کند، حتی اگر متحمل ضرر شده باشد. شاخه: مدنی

قبل از آن، مالکیّت عامل نسبت به سهم خود به مجرّد حصول سود، از نوع مالکیت متزلزل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پیش از استقرار مالکیت، مالکیت عامل نسبت به سهم خود از سود، حتی با حصول سود، از نوع مالکیت متزلزل است. شاخه: اموال و مالکیت

پس از استقرار مالکیّت، اگر چیزی تلف شود، از مال مالک آن تلف شده و از سود محاسبه نمی‌شود — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پس از استقرار مالکیت عامل، اگر چیزی تلف شود، از مال مالک آن تلف شده و از سود محاسبه نمی‌شود. شاخه: اموال و مالکیت

اگر از مال مضاربه‌ای، تنها، به مقدار سود نقد شده باشد، در صورتی که عامل خواستار تقسیم سود باشد، جواز تقسیم مشروط بر رضایت مالک است و در صورت عدم رضایت، مجبور به تقسیم نمی‌گردد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر تنها به مقدار سود، مال مضاربه‌ای به پول نقد تبدیل شده باشد و عامل خواهان تقسیم سود باشد، تقسیم مشروط به رضایت مالک است و مالک مجبور به تقسیم نمی‌شود. شاخه: مدنی

در صورتی که عامل قبل از انضاض مال مضاربه‌ای بمیرد، اگر مالک اجازه دهد، انضاض توسط وارث او انجام می‌گیرد و گرنه، حاکم شخص امینی را برای انضاض تعیین می‌کند — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر عامل مضاربه قبل از تبدیل مال به پول رایج فوت کند، در صورت اجازه مالک، وارث او می‌تواند انضاض را انجام دهد؛ در غیر این صورت، حاکم شخص امینی را برای این کار تعیین می‌کند. شاخه: ارث و وصیت

ولی اگر مالک قبل از انضاض بمیرد، انضاض عامل بدون اذن وارث او، جایز نیست، مگر در صورت امید به حصول سود با انضاض که محل اختلاف است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مالک مضاربه قبل از تبدیل مال به پول رایج فوت کند، عامل بدون اجازه وارث او نمی‌تواند انضاض را انجام دهد، مگر در مواردی که امید به حصول سود با انضاض وجود داشته باشد که در این مورد اختلاف نظر است. شاخه: ارث و وصیت

تبدیل مال به پول رایج را انضاض گویند. از این عنوان به مناسبت در باب زکات و نیز در باب مضاربه سخن رفته است.

انضاض در مضاربه دارای احکامی است که به آنها اشاره می‌شود. ۱. ۱ - انضاض از شرائط مضاربه از شرایط مضاربه، وجوب انضاض مال توسط عامل است؛ گرچه ضرر کرده باشد. ۱. ۲ - انضاض، شرط استقرار مالکیت عامل استقرار مالکیّت عامل نیز پس از انضاض تمام مال و تقسیم آن و فسخ مضاربه م. ب.. پس از استقرار مالکیّت، اگر چیزی تلف شود، از مال مالک آن تلف شده و از سود محاسبه نمی‌شود و قبل از آن، مالکیّت عامل نسبت به سهم خود به مجرّد حصول سود، از نوع مالکیت متزلزل است. ۱. ۳ - حکم در صورت انضاض به مقدار سود اگر از مال مضاربه‌ای، تنها، به مقدار سود نقد شده باشد، در صورتی که عامل خواستار تقسیم سود باشد، جواز تقسیم مشروط بر رضایت مالک است و در صورت عدم رضایت، مجبور به تقسیم نمی‌گردد، ولی اگر مالک خواستار تقسیم باشد، در جواز تقسیم و اجبار عامل بر آن، اختلاف است. ۱. ۴ - انضاض پس از فسخ مضاربه در صورتی که قبل از انضاض مال، مضاربه توسط عامل یا مالک فسخ گردد، در جواز انضاض توسط عامل بدون رضایت مالک و در وجوب انضاض توسط عامل با درخواست و الزام مالک- خواه سودی حاصل شده باشد یا نه- اختلاف است. ۱. ۵ - انضاض پس از مرگ عامل یا مالک در صورتی که عامل قبل از انضاض مال مضاربه‌ای بمیرد، اگر مالک اجازه دهد، انضاض توسط وارث او انجام می‌گیرد و گرنه، حاکم شخص امینی را برای انضاض تعیین می‌کند، ولی اگر مالک قبل از انضاض بمیرد، انضاض عامل بدون اذن وارث او، جایز نیست، مگر در صورت امید به حصول سود با انضاض که محل اختلاف است. همچنین در این که آیا وارث می‌تواند عامل را ملزم به انضاض مال کند یا نه، محل بحث است. ۱. ۶ - پرداخت زکات قبل از انضاض در جواز پرداخت زکات مال مضاربه‌ای توسط عامل قبل از انضاض و تقسیم، اختلاف است. منبع: جواهر الکلام ج۲۶، ص۳۵۵-۳۵۶ · مستمسک العروة ج۱۲، ص۳۴۰ · جواهر الکلام ج۲۶، ص۳۹۸ · جواهر الکلام ج۲۶، ص۳۸۸-۳۹۰ · جواهر الکلام ج۱۵، ص۲۸۶