دکترین
نکتهٔ فقهی: ضمان عهده نسبت به ارش (ضمان درک (فقه))
در فرض معیوب بودن کالا، چنانچه خریدار عقد را بر هم نزند، لیکن ارش (ما به التفاوت قیمت کالای معیوب و سالم ) را مطالبه کند، آیا ضمان عهده نسبت به ارش صحیح است و در نتیجه خریدار میتواند از ضامن مطالبه ارش کند؟ مسئله اختلافی است.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت معیوب بودن کالا و مطالبه ارش توسط خریدار (بدون فسخ عقد)، صحت ضمان عهده نسبت به ارش محل اختلاف است.
شاخه: مدنی
بخشهای دیگرِ همین مبحث 12
ضمان درک (فقه): تعریف اصطلاحی
کسی که کالایی را فروخته یا خریداری کرده و بیم دارد که ثمن (بهای کالا) یا مثمن (کالا) در واقع مال دیگری باشد، میتواند کسی را بر جبران زیان احتمالی که از ناحیه پرداخت ثمن یا تحویل کالا در فرض مال دیگری بودن، متوجه او میشود، ضامن بگیرد تا در صورتی که معلوم شود یکی از آن دو مال دیگری است، مضمون له به ضامن رجوع و زیان وارد شده را از وی دریافت کند. به ضمانتِ جبرانِ زیانِ ثمنِ پرداختی یا مثمن تحویل شده، ضمان عهده یا دَرَک گویند.
منبع: غایة المرام، ج۲، ص۲۰۳
ضمان درک (فقه): وجه تسمیه
علت نامگذاری چنین ضمانی به ضمان عهده آن است که ضامن ملتزم میشود آنچه بر عهده فروشنده (ردّ ثمن به خریدار) یا خریدار (ردّ کالا به فروشنده) است را جبران و تدارک کند؛ یا آنکه عهده به معنای ضعف و سستی است و از این جهت که ضامن، ضعف عقد را ضمانت میکند و ملتزم به جبران زیانی میگردد که از این جهت بر مضمون له وارد شده است. علت نامگذاری به ضمان درک آن است که درک به معنای تبعه ( مظلمه ) است. برخی گفتهاند: علت این نامگذاری؛ التزام به پرداخت غرامت است؛
منبع: تذکرة الفقهاء، ج۱۴، ص۳۲۹ - ۳۳۰ · الانوار اللوامع، ج۱۲، ص۳۶۶
ضمان درک (فقه): مشروعیت
ضمان عهده صحیح است. بنابر این، انسان میتواند به نفع خریدار از طرف فروشنده، ضامن عهده ثمن گردد، به شرط آنکه فروشنده ثمن را دریافت کرده باشد. همانگونه که ضمان عهده به نفع خریدار صحیح است، به نفع فروشنده نیز صحیح میباشد، به شرط آنکه معلوم شود ثمن پرداخت شده مال دیگری است. لو ظهر المبیع مستحقّاً للغیر، او ظهر بطلان البیع؛ لفقد شرط من شروط صحّته اذا کان بعد قبض البائع الثمن وتلفه عنده، و امّا مع بقائه فی یده فمحلّ تردّد. والاقوی عدم صحّة ضمان درک ما یحدثه المشتری - من بناء او غرس فی الارض المشتراة ان ظهرت مستحقّة للغیر وقلعه المالک - للمشتری عن البائع.» در جواز ضمانت عهده ثمن از طرف بایع برای مشتری، درصورتیکه معلوم شود که مبیع مال دیگری است، یا بهخاطر نبود یکی از شرایط صحت بطلان عقد معلوم شود، درصورتیکه بایع ثمن را قبض نموده و نزد او تلف شده اشکالی نیست. و اما در صورت بقای آن در دست بایع، مورد تردّد است. و ضمانت کردن جبران آنچه که مشتری در زمین خریداری شده احداث کرده از ساختمان و درختکاری، برای مشتری از طرف بایع، درصورتیکه معلوم شود زمین مال دیگری است و مالک آن را قلع نماید، بنابر اقوی صحیح نیست.
منبع: تذکرة الفقهاء، ج۱۴، ص۳۳۰ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۳۳، کتاب الضمان، مسالة۱۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش
ضمان درک (فقه): وجوه مسأله
چنانچه ثمن یا مثمن به سبب تصرف در آن در ذمّه قرار گیرد، ضمانت ثمن یا مثمن موجود در ذمّه مصداق ضمان اصطلاحی و صحیح است؛ لیکن اگر ثمن یا مثمن از اعیان خارجی باشد، ضمانت آن مصداق ضمانت اعیان مضمونه خواهد بود که صحّت آن محل اختلاف است؛ اما ضمان عهده از آن استثنا و بر صحّت آن ادعای اجماع شده است؛ هر چند برخی در صحّت آن نیز اشکال کردهاند. برخی تفصیل داده و گفتهاند: ضمان عهده به معنای ضمان اصطلاحی ( اشتغال ذمّه به بدل ) صحیح نیست؛ لیکن به معنای ضمان عرفی (تحمّل مسئولیت و تعهد به ثمن با ردّ عین آن در صورت امکان و ردّ مثل یا قیمت آن در صورت تلف ) صحیح خواهد بود.
منبع: تذکرة الفقهاء، ج۱۴، ص۳۳۰ - ۳۳۱ · الحدائق الناضرة، ج۲۱، ص۳۷ - ۳۸ · مبانی العروة (المساقاة)، ص۲۰۸
ضمان درک (فقه): موارد عدم صحت
بنابر قول مشهور، ضمان عهده در صورت صحّت معامله و به هم خوردن آن به سبب خیار یا اقاله و یا تلف شدن کالا پیش از تحویل آن به خریدار، صحیح نیست؛ چنانکه بر عدم صحّت آن در صورت فسخ معامله به سبب عیب پدید آمده پس از معامله ادعای اجماع شده است؛ لیکن برخی آن را صحیح دانستهاند.
منبع: جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۴۷ · مسالک الافهام، ج۴، ص۲۰۲ · العروة الوثقی، ج۵، ص۴۳۸ - ۴۳۹
ضمان درک (فقه): ضمان عهده نسبت به ارش
در فرض معیوب بودن کالا، چنانچه خریدار عقد را بر هم نزند، لیکن ارش (ما به التفاوت قیمت کالای معیوب و سالم ) را مطالبه کند، آیا ضمان عهده نسبت به ارش صحیح است و در نتیجه خریدار میتواند از ضامن مطالبه ارش کند؟ مسئله اختلافی است.
منبع: شرائع الاسلام، ج۲، ص۳۵۸ - ۳۵۹
ضمان درک (فقه): ضمان عهده پیش از قبض
بنابر دیدگاه اکثر فقها ، ضمان عهده ثمن پیش از دریافت آن از خریدار صحیح نیست و تنها پس از دریافت آن صحیح میباشد؛ لیکن برخی آن را قبل از دریافت نیز صحیح دانستهاند.
منبع: المبسوط، ج۲، ص۳۲۶ · العروة الوثقی، ج۵، ص۴۳۸
ضمان درک (فقه): اثر
اثر ضمان عهده در صورتی که متعلق ضمان ( مضمون به ) از اعیان باشد - نه دیون - نقل ذمّه به ذمّه نخواهد بود؛ زیرا عین خارجی در ذمّه مضمون عنه نیست تا به ذمّه ضامن منتقل شود؛ بلکه در این فرض، ضمان به معنای ضمّ ذمّه است؛ در نتیجه مضمون له میتواند به هر یک از ضامن و مضمون عنه رجوع و حق خود را مطالبه کند. بنابر قول به اینکه این قسم ضمان، ضمان عرفی باشد، ضمان نه نقل ذمّه به ذمّه است و نه ضمّ ذمّه به ذمّه؛ زیرا ذمّه اولی مشغول به چیزی نیست که ذمّه دومی به آن اضافه شود، بلکه ضمّ ضمانی (مسئولیت و تعهد) به ضمانی دیگر است.
هرگاه معلوم شود که همه کالای فروخته شده مال دیگری است، خریدار میتواند به ضامن رجوع کند و بهای پرداختی را از او بگیرد؛ لیکن چنانچه بعض آن مال دیگری باشد، خریدار میتواند بخشی از ثمن را که در ازای آن بعض قرار میگیرد از ضامن مطالبه کند و نسبت به باقی مانده کالا که مال فروشنده است، حق فسخ دارد و اگر معامله را فسخ کند، به قول مشهور، میتواند باقی ثمن را از فروشنده بگیرد نه از ضامن. آیا ضمانت دَرَک نسبت به آنچه خریدار در ملک خریداری شده، احداث کرده، از قبیل ساختمان و درخت ، در صورتی که معلوم شود آن ملک ، مال دیگری است و مالک ، ساختمان را خراب کند و درخت را بکند، صحیح است؟ مسئله اختلافی است.
منبع: ایضاح الفوائد، ج۲، ص۸۱ · مبانی العروة (المساقاة)، ص۲۰۴ - ۲۰۵ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۱۴۸
ضمان درک (فقه): از باب ضمان عهده نبودن بیمه
ظاهر آن است که بیمه عقد مستقلی است و آنچه که رایج است بدون شبهه صلح و همچنین هبه معوّضه نمیباشد. و احتمال میرود که ضمان بهعوض باشد، ولی اظهر آن است که بیمه، مستقل است و از باب ضمان عهده نمیباشد، بلکه از باب التزام به جبران خسارت است اگرچه ایقاع آن به نحو صلح و هبه معوضه و ضمان معوض ممکن است. و بر همه فرضها، بنابر اقوی صحیح است.
منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۶۴۹، البحث حول المساول المستحدثة، منها التامین، مسالة۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش
نکتهٔ فقهی: تعریف ضمان درک (ضمان عهده) (ضمان درک (فقه))
ضمانت جبران ثمن یا مثمن را ضمان عُهده (ضمان دَرَک) گویند.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ضمان درک (ضمان عهده) به ضمانت جبران ثمن یا مثمن در صورتی که معلوم شود مال دیگری است، گفته میشود.
شاخه: مدنی
نکتهٔ فقهی: مشروعیت ضمان درک (ضمان درک (فقه))
ضمان عهده صحیح است. بنابر این، انسان میتواند به نفع خریدار از طرف فروشنده، ضامن عهده ثمن گردد، به شرط آنکه فروشنده ثمن را دریافت کرده باشد.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ضمان عهده صحیح است و فرد میتواند به نفع خریدار از طرف فروشنده یا به نفع فروشنده از طرف خریدار، ضامن عهده ثمن یا مثمن گردد، مشروط بر اینکه ثمن یا مثمن دریافت شده باشد و بطلان معامله از ابتدا ثابت شود.
شاخه: مدنی
نکتهٔ فقهی: موارد عدم صحت ضمان درک (ضمان درک (فقه))
بنابر قول مشهور، ضمان عهده در صورت صحّت معامله و به هم خوردن آن به سبب خیار یا اقاله و یا تلف شدن کالا پیش از تحویل آن به خریدار، صحیح نیست؛
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ضمان عهده در صورت صحت معامله و به هم خوردن آن به سبب خیار، اقاله، یا تلف شدن کالا پیش از تحویل، صحیح نیست. همچنین در صورت فسخ معامله به سبب عیب پدید آمده پس از معامله، بنابر قول مشهور صحیح نیست.
شاخه: مدنی
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
