نکتهٔ فقهی: عدم جریان خیار غبن در معاملات مبتنی بر مسامحه (معاوضه)

معاوضه در لغت مبادله کردن و در اصطلاح به مبادلۀ کالا و خدمات گفته می‌شود، در عهد باستان، هر تولید کننده، آن‌چه را که زیادتر از احتیاج خود داشت را با کالا یا خدمات، تولید کنندۀ دیگری که کالا یا خدماتی غیر از تولید این داشت مبادله می‌کرد، و بدین عمل معاوضه گفته می‌شود، و دراصطلاح حقوقی معاوضه به مبادلۀ کالا به کالا گفته می‌شود و بیع که ویژۀ مبادله کالا با پول است در حقیقت تکامل یافته معاوضه م. ب..

قانون مدنی در تعریف بیع (تملیک عین بعوض معلوم) فرق بین معاوضه و بیع قائل نشده است، با این‌که تمیز این دو دارای آثار مهمی است برای مثال، بعضی از خیار ها مثل خیار تأخیر ثمن ، ویژۀ بیع است و در معاوضه راه نداردو در صورتی که معامله ‌ای انجام شود، مثلاً‌ اتومبیلی در مقابل فرش مبادله شود نمی‌توان طبق این تعریف تشخیص داد که آیا معاوضه است یا بیع و آثار خاص آن را بار کرد. برای شناخت ماهیت بیع و معاوضه باید به قصد طرفین و عرف مراجعه کرد، و گفت در مواردی که طرفین بخواهند دو چیز را بی‌هیچ امتیازی با هم مبادله کنند این تبادل، تابع عقد معاوضه است. و هرگاه قصدشان این باشد که یکی از آن دو چیز مبیع ، و دیگری ثمن باشد، باید تابع احکام بیع قرار داد. در فقه ، معاوضه به عنوان عقد معین محسوب نشده، در حالی که قانون مدنی آن را جزو عقود معین آورده است «معاوضه عقد ی است که به موجب آن، ی. ا. ط. مالی می‌دهد به عوض مال دیگر که از طرف دیگر اخذ می‌کند بدون ملاحظه این‌که یکی از عوضین مبیع و دیگری عین باشد». (مفادماده۴۶۴ قانون مدنی) پس ارادۀ مشترک طرفین مشخص کنندۀ ماهیت قرارداد است. تفاوت دیگر عقد معاوضه و بیع این است که در بیع ، مبیع باید عین باشد ولی در معاوضه می‌تواند عین یا منفعت یا حق مالی باشد.

۱- عقد معوض است. ۲- از عقود لازم است. ۳- از عقود تملیکی است.

معاوضه شباهت زیادی با بیع دارد، ولی با این همه طبق ماده ۴۶۵ قانون مدنی احکام خاصه بیع ، در معاوضه جاری نمی‌شود. اما احکام کلی بیع مثل ح ق حبس ، لزوم تسلیم مورد معامله و قدرت بر تسلیم آن و اهلیت طرفین و ... در معاوضه جاریست. لذا احکام خاص بیع مثل خیاراتی که مختص بیع است مانند خیار مجلس و خیار حیوان و خیار تأخیر ثمن در معاوضه جاری نیست. بنابراین با این خیارات نمی‌توان عقد معاوضه را بر هم زد. همچنین در معاوضه نمی‌توان حق شفعه برای شریک قائل شد چرا که حق شفعه از احکام خاص بیع است و در معاوضه جاری نیست.

اجرای قواعدی خاص مثل انفساخ عقد ، تلف مبیع قبل از قبض و حق فسخ در اثر اعسار خریدار، در معاوضه به شدت مورد تردید است و می‌توان گفت که حتی در معاوضه راه ندارد، مسأله دیگری که مطرح است غبن در معاوضه است، عده‌ای معتقدند که عقد معاوضه مثل صلح ، مبتنی بر مسامحه است و طرفین فقط قصد مبادله کالاهایشان را دارند، و در این میان زیاد توجهی به تعادل ارزش اقتصادی کالاها ندارند، و در مواردی که عقد ی مبتنی بر مسامحه باشد خیار غبن راه ندارد (ماده ۷۶۱ قانون مدنی )‌پس در معاوضه هم، خیار غبن نیست اگر چه در معاوضه هم همیشه این گونه نیست که مبتنی بر مسامحه باشد و ارزش واقعی ملاک نباشد و باید خیار غبن را که از قواعد عمومی معاملات است در عقد معاوضه هم جاری بدانیم.

«معاوضه عقد ی است که به موجب آن، ی. ا. ط. مالی می‌دهد به عوض مال دیگر که از طرف دیگر اخذ می‌کند بدون ملاحظه این‌که یکی از عوضین مبیع و دیگری عین باشد». (مفادماده۴۶۴ قانون مدنی) — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): معاوضه عقدی است که به موجب آن، ی. ا. ط. مالی می‌دهد به عوض مال دیگر که از طرف دیگر اخذ می‌کند بدون ملاحظه اینکه یکی از عوضین مبیع و دیگری عین باشد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۴۶۴ قانون مدنی

ولی با این همه طبق ماده ۴۶۵ قانون مدنی احکام خاصه بیع ، در معاوضه جاری نمی‌شود. ... لذا احکام خاص بیع مثل خیاراتی که مختص بیع است مانند خیار مجلس و خیار حیوان و خیار تأخیر ثمن در معاوضه جاری نیست. ... همچنین در معاوضه نمی‌توان حق شفعه برای شریک قائل شد چرا که حق شفعه از احکام خاص بیع است و در معاوضه جاری نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): احکام خاص بیع، مانند خیارات مختص بیع (خیار مجلس، خیار حیوان، خیار تأخیر ثمن) و حق شفعه، در معاوضه جاری نمی‌شود. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۴۶۵ قانون مدنی

اما احکام کلی بیع مثل ح ق حبس ، لزوم تسلیم مورد معامله و قدرت بر تسلیم آن و اهلیت طرفین و ... در معاوضه جاریست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): احکام کلی بیع مانند حق حبس، لزوم تسلیم مورد معامله و قدرت بر تسلیم آن و اهلیت طرفین در معاوضه جاری است. شاخه: مدنی