قطعی یا احتمالی بودن صلح — قرارداد از حیث قطعیت یا عدم قطعیت

قرارداد از حیث قطعیت یا عدم قطعیت موضوع آن به دو نوع کلی تقسیم می شود: ۱ قرارداد احتمالی ۲ قرارداد معین یا قطعی ۹۰۲ در گروه اول طرفین در هر قرارداد به صورت جداگانه دقیقاً نمی دانند چه چیزی عهده آنان قرار می گیرد و یک عامل متغیر، میزان تعهدات و حقوق آنها را معین میکند. عقد بیمه یک نمونه از این قراردادها است و در این عقد، تعهدات شرکت بیمه منوط به تحقق عاملی است که نحوه و چگونگی آن دقیقاً معلوم نیست. برای مثال در بیمه اموال یا خسارت میزان تعهد بیمه گر بستگی به میزان زبانی دارد که در آینده احتمال وقوع آن هست احتمالی بودن قرارداد بیمه جزء ذات آن محسوب می شود به نحوی که اگر این احتمال در آن قید نشود قرار داد باطل است. به همین دلیل اگر ثابت شود موضوع مورد بیمه قبل یا همزمان با عقد خسارت دیده و تلف شده باشد، قرار داد باطل است یا اگر خسارت وارده به مال از سوی بیمه گذار و مالک آن به صورت عمدی وارد شود، بیمه باطل است و شرکت بیمه تعهدی در این باره ندارد. احتمالی بودن عقد بیمه در برخی از مقررات قانون نیز آمده است برای مثال در <a class="artref" href="/ماده/ماده-18-a_081511029412">ماده ۱۸ قانون بیمه</a> می خوانیم: هرگاه معلوم شود خطری که برای آن بیمه به عمل آمده قبل از عقد قرارداد واقع شده بوده است قرارداد بیمه باطل و بی اثر خواهد بود. در این صورت اگر بیمه گر وجهی از بیمه گذار گرفته باشد عشر از مبلغ مزبور را به عنوان مخارج کسر و بقیه را باید به بیمه گذار مسترد دارد. آیا می توان عقد صلح را نیز از زمره عقود احتمالی دانست که قطعی بودن موضوع را لازم نداشته باشد؟ هدف اصلی از عقد صلح تسالم و گذشتهای متقابل است و در آن نوعی تساهل و تسامح دیده می شود. طرفین در نظر دارند تا در قبال دریافت یک وضعیت قطعی خود را از وضعیتهای نامشخص و احتمالی رهایی بخشند. به همین دلیل در <a class="artref" href="/ماده/ماده-761-a_0815110236408">ماده ۷۶۱ قانون مدنی</a> آمده است: «صلحی که در مورد تنازع یا مبنی بر تسامح باشد قاطع بین طرفین است و هیچ یک نمی تواند آن را فسخ کند اگر چه به ادعای غین باشد مگر در صورت تخلف شرط یا اشتراط خیار خیار غین که همان تفاوت قیمت فاحش موضوع قرارداد نسبت به قیمت واقعی است در عقد صلحی که برای رفع اختلاف و پایان دادن به وضعیت نابسامان و معلق شخص منعقد میشود وجود نخواهد داشت. عقد صلح منعقده ۹۰۲ - کاتوزیان دکتر … قراردادها، جلد اول، صص ۱۲۳ الی ۱۲۷. بین خواهان و شرکت بیمه آسیا از این قبیل موارد است که بیمه گذار برای دریافت خسارت قطعی و مشخص از حقوق فرضی و احتمالی خ. ن. ب. اتومبیل مسروقه و امکان پیدا شدن آن منصرف می شود. بنابراین ویژگی عقد صلح مورد نظر آن هم در روابط بیمه ای که دائر مدار احتمال است، مانع از ادعای بطلان آن می شود زیان دیده در موقعیتی است که به پول احتیاج دارد. او یا باید منتظر پیدا شدن اتومبیل بماند و مخارج بسیاری را برای یافتن آن بنماید و یا با مراجعه به بیمه گر و گذشت بخشی از وضعیت احتمالی خود در قالب صلح و واگذاری این احتمالات به بیمه گر حقوقی قطعی و مشخص برای خود تحصیل کند. دیوان عالی کشور این احتمال و گذشت را می پذیرد ولی دادگاهها به این دلیل که قیمت مال پیدا شده بیشتر از خسارت دریافتی است و بیمه گر حقی نسبت به مازاد آن ندارد صلح را باطل میدانند. یکی از قضات دیوان عالی کشور میگوید: خود صاحب اتومبیل احتمال پیدا شدن اتومبیل را می داده است و لذا حق و حقوق خود را نسبت به آن صلح کرده است. اگر احتمال پیدا شدن آن را نمی داد که مصالحه نمی کرد و همین طور شرکت بیمه بنابر احتمال پیدا شدن اتومبیل مصالحه کرده است. ۱۰۴ در مقابل یکی دیگر از قضات دیوان عالی کشور بیان می دارد وقتی که مال مسروقه پیدا شد. در صورتی که خسارت بیمه را برگرداند. بیمه گذار اولی است به مال خود چون قرار نبوده بیمه بیاید و مال او را تصاحب کند. بیمه هدفش پرداخت خسارت است. پرداخت مبلغ معین بابت خسارت گرفتن چنین صلح نامه ای را ایجاب نمیکند و با اصل عقد بیمه منافات دارد بنابراین به شرط استرداد خسارتی که بیمه گذار از بیمه گرفته چون صاحب مال اولی است و قانونگذار هدفش حفظ مال صاحب مال است رأی دادگاهها مورد تأیید است ۹۰۵ با دقت در این سخن معلوم میشود که از نظر این عده از قضات دیوان عالی کشور ماهیت صلح حقوق بیمه گذار و بیمه گر به صورت موقت و معلق بوده است. به عبارت دیگر این عده که طرفدار تأیید نظر دادگاهها میباشند و نیز خود دادگاهها عقد صلح مورد نظر را تا جایی معتبر می دانند که مال پیدا نشود ولی اگر مال پیدا شد بیمه گذار خسارت دریافتی را به بیمه گر پس میدهد و مال خود را می گیرد؟ بدیهی است این استدلال مخدوش است و با ماهیت روابط بیمه ای و صلح، هماهنگ نیست. آیا خسارتی که بیمه گر می پردازد، موقتاً پرداخت میشود تا مال پیدا و تحویل داده شود؟ در این صورت عقد صلح به جای رفع اختلاف و نزاع خود سبب اختلاف نشده است؟ آیا طرفین هنگام عقد صلح در نظر نداشته اند که خسارت خ. ر. ب. صورت قطعی پرداخت و دریافت کنند و در مقابل ریسک پیدا کردن اتومبیل با بیمه گر باشد؟ آیا اگر بعد از گذشت چند سال مال مسروقه پیدا شود باید حق و حقوق شرکت بیمه از بین برود که به صلح نامه اعتماد کرده و احیاناً از طریق نیروهای اداری خود به دنبال مال مسروقه که اکنون مالک آن است جستجو نموده یا دعاوی را طرح کرده است؟ همانطور که گفته شد، احتمال جزء ذات روابط بیمه ای است و تمام قرار دادهای اولیه و بعدی بیمه گر نیز باید با این احتمال بررسی شود. اگر در زمان انعقاد صلح نامه مال مسروقه پیدا شده یا بیمه گر از وجود آن اطلاع حاصل نموده بود، قرار داد باطل بود ولی در زمان انعقاد صلح هیچ یک از این موارد اتفاق نیفتاده بلکه پیدا کردن مال مسروقه احتمالی و غیر قطعی م. ب.. بنابراین از این حیث نیز حق با شرکت بیمه است و عقد صلح صحیح م. ب..