نکتهٔ فقهی: عنصر قانونی جرم شهادت کذب (شهادت کذب (حقوق))

شهادت کذب ، از مباحث مطرح در حقوق جزا بوده و به معنای اداء گواهی دروغ توسط گواه نزد مقامات رسمی در دادگاه است. عناصر جرم شهادت کذب عبارتند از: • عنصر قانونی جرم ؛ • عنصر مادی جرم ؛ • عنصر معنوی جرم .

شهادت در لغت به معنی حضور و معاینه و اطلاع است و در اصطلاح، اخبار از وقوع امر محسوس به یکی از حواس در غیر از مورد اخبار به حقی به ضرر خود و به نفع غیر. شهادت کذب عبارت است از اداء گواهی دروغ توسط گواه نزد مقامات رسمی در دادگاه. عنصر قانونی شهادت کذب عبارت است از هر کس در دادگاه نزد مقامات رسمی شهادت دروغ بدهد به سه ماه و یک روز تا دو سال حبس و یا به یک میلیون و پانصد هزار تا دوازده میلیون ریال جزای نقدی محکوم خواهد شد. عنصر مادی شهادت کذب عبارت است از ادای شهادت کذب در دادگاه و نزد مقامات رسمی است، این جرم از جرائم مطلق است. عنصر معنوی شهادت کذب عبارت است سوء نیت عام به معنی قصد انجام عمل مجرمانه. این جرم از جرائم عمدی است و از این‌رو نمی‌توان کسی را که سهوا و به اشتباه مبادرت به بیان اکاذیب در قالب شهادت نموده، مشمول مقررات این ماده دانست. سوء نیت خاص از اجزاء تشکیل‌ دهنده این بزه محسوب نمی‌شود. منبع: ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج‌دانش، ۱۳۸۴، چاپ۱۵، ص۳۹۷ · فرهنگ اصطلاحات و عناوین جزائی، اصفهان، دادیار، ۱۳۸۰، چاپ اول، ص۲۸۷ · قانون مجازات اسلامی، ماده ۶۵۰ · قانون مجازات اسلامی در نظم حقوق کیفری، تهران، میثاق عدالت، ۱۳۸۴، چاپ اول، ص۱۱۵۴

• اداء شهادت دروغ باید در دادگاه اعم از عمومی و اختصاصی، به عمل آید، لذا شهادت در خارج از دادگاه و همچنین مراجعی که به آن‌ها دادگاه اطلاق نمی‌گردد مشمول حکم این ماده نیست؛ • ادای شهادت نزد مقامات رسمی باشد از این‌رو چنانچه فردی که استماع شهادت می‌کند صلاحیت استماع آن‌را نداشته باشد نمی‌توان ادای شهادت را مشمول این ماده دانست. طبق نظریه ۳۲۳۴/ ۷ – ۹/۹/۱۳۷۹ (۱. ح. منبع: قانون مجازات اسلامی، در نظم حقوق کنونی، ‌ تهران، میثاق عدالت، ۱۳۸۴، چاپ اول، ص۱۱۵۵

باید کذب بودن شهادت وی در دادگاه صالح به موجب حکم قطعی به اثبات رسیده باشد. در مورد عدم ادی شهادت و کتمان آن ب. ت. ب. مقررات جزائی کنونی، جرم محسوب نمی‌گردد. شهادت دروغ موجب بطلان حکم است و هر حکمی که بر این اساس صادر شود بلااثر است. اگر محکوم‌به وجود داشته باشد، باید مسترد شود و اگر ممکن نباشد باید شهودی که شهادت کذب داده‌اند غرامت را بپردازند. در ماده ۲۰۱ قانون آئین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری آمده است: «در مواردی که دادگاه از شهود مطلعین درخواست ادای شهادت و یا اطلاع نماید و بعد معلوم شود که خلاف واقع شهادت داده‌اند اعم از این‌که به نفع یا ضرر ی. ا. ط. دعوا باشد علاوه بر مجازات شهادت دروغ چنان‌چه شهادت خلاف واقع آنان موجب وارد آمدن خسارتی شده باشد به تادیه آن نیز محکوم خواهند شد.» منبع: قانون مجازات اسلامی، در نظم حقوق کنونی، ‌ تهران، میثاق عدالت، ۱۳۸۴، چاپ اول، ص۱۱۵۵ · جرائم علیه عدالت قضائی، تهران، میدان، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص۶۰ · قانون آئین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری، ماده ۲۰۱

شهود تحقیق و مطلعین، قبل از اظهار اطلاعات خود باید به این شرح سوگند یاد کنند: «به خداوند متعال سوگند یاد می‌کنم که جز به راستی چیزی نگویم و تمام حقایق را بیان نمایم.» ماده ۲۴۰ قانون آیین دادرسی کیفری ، یکی از جهات درخواست تجدیدنظر را ادعای عدم اعتبار مدارک استنادی دادگاه یا فقدان شرایط قانونی شهادت در شهود و یا دروغ بودن شهادت آن‌ها دانسته است. منبع: آئین دادرسی کیفری ۱ و ۲، تهران، پایدار، ۱۳۷۸، ص۳۶۷ · آئین دادرسی کیفری ۱ و ۲، تهران، پایدار، ۱۳۷۸، ص۴۴۴

• مجازات سه ماه و یک روز تا دو سال حبس و یا یک میلیون و پانصد هزار تا دوازده میلیون جزای نقدی؛ • شهادت دروغ موجب بطلان حکم است و هر حکمی که بر این اساس صادر شود بلااثر است اگر محکوم‌به وجود داشته باشد مسترد شود و اگر ممکن نباشد باید شهودی که شهادت کذب داده‌اند غرامت را بپردازند؛ • در امور کیفری یکی از جهات درخواست تجدید نظر دروغ بودن شهادت شهود است؛ • چنان‌چه شاهد پس از اتیان سوگند شهادت دروغ بدهد با احراز این موضوع برای دادگاه، مجازات سوگند و شهادت دروغ قابل جمع است، همچنین اگر شهادت دروغ در مورد حدود ، قصاص یا دیات باشد، قاعده جمع مجازات‌ها اعمال می‌گردد؛ • اگر دو نفر شهادت دهند به آن‌چه که موجب قتل است مثل ارتداد یا چهار نفر شهادت دهند به آن‌چه که موجب رجم است مثل زنا و بعد از اجراء حد یا قصاص ثابت شود که شهادت دروغ داده‌اند قاضی و مامور از طرف او که حد یا قصاص را اجرا کرده است ضامن نیستند بلکه قصاص بر شهود کذب است، با رد دیه به آن‌ها به خاطر این‌که شهود کذب سبب تلف شده‌اند و در این‌جا سبب اقوی از مباشر است. منبع: قانون مجازات اسامی، ماده ۶۵۰ · جرائم علیه عدالت قضائی، تهران، میزان، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص۶۰ · آئین دادرسی کیفری ۱ و ۲، تهران، پایدار، ۱۳۷۸، ۴۴۴ · قانون آئین دادرسی کیفری، در نظم حقوق کنونی، تهران، خط سوم، ۱۳۸۳، چاپ اول، ص۵۰۱ · جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت–لبنان، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۲ هـ. ق، الطبعه السابعه، ج۲، ص۵۷ · تحریر الوسیله، بی‌جا، دارالانوار، ۱۴۰۳ هـ. ق، ج۵، مساله۳۹، ص۵۷

گواهی دروغ در زمره گناهان کبیره ، و موجب زوال و ضعف عدالت است و با دیگر کبائر مثل سرقت ، رباخوری ، در یک ردیف قرار دارد. کسی‌ که در هنگام واقعه ناظر بوده و بعد هنگام اداء و بیان مطلب در محضر دادگاه واقعیت را عالما عامدا عوض کند و به این ترتیب باعث صدور حکم به ناحق گردد، این عمل شاهد کاذب به لحاظ قباحت آن در نظر جامعه و در محکمه وجدان و اخلاق محکوم است. و در قانون نیز برای آن مجازات در نظر گرفته شده است که همان ماده ۶۵۰ قانون مجازات اسلامی م. ب.. منبع: آئین دادرسی کیفری ۱ و ۲، تهران، پایدار، ۱۳۷۸، ص۳۶۷ · قانون مجازات اسلامی، ماده ۶۵۰

واجب است که شهود ناحق در شهر یا قبیله‌شان مشهور شوند تا از شهادت آن‌ها اجتناب شود و غیر آنان از شهادت بر خلاف واقع خودداری نمایند و حاکم به آن‌چه که صلاح می‌داند، آن‌ها را تعزیر نماید و شهادتشان قبول نمی‌شود مگر این‌که توبه کنند و صالح شوند و از آن‌ها عدالت، آشکار شود و این حکم در کسی که اشتباهش معلوم شود یا شهادتش به‌ خاطر تعارض با بینه دیگری یا ظهور فسقی، غیر از شهادت ناحق، رد گردد جاری نمی‌باشد. ۷. ۱ - رجوع شهود و اقرار به شهادت کذب از روی عمد رجوع شهود و اقرار به شهادت کذب از روی عمد به این شرح است: ۷. ۲ - برگشت از شهادت قبل از حکم و بعد از اقامه شهادت اگر هر دو شاهد یا یکی از آن‌ها قبل از حکم و بعد از اقامه شهادت، از شهادت برگردند حکم به آن نمی‌شود و غرامتی نیست، پس اگر هر دو اعتراف کردند که عمدا دروغ گفته‌اند، فاسق شده‌اند وگرنه فسقی نیست. بنابراین، اگر از رجوع در صورت دوم، برگردند آیا شهادتشان قبول می‌شود؟ در آن اشکال است. پس اگر مشهود به، زنا باشد و شهود اعتراف نمایند که دروغ گفته‌اند، حد قذف به آن‌ها زده می‌شود و اگر بگویند توهم کردیم، بنابر اقوی حدی بر آن‌ها نیست. ۷. ۳ - اگر مشهودبه قتل یا جرح باشد اگر مشهودبه ، قتل یا جرحی باشد که موجب قصاص است و استیفا شود سپس برگردند پس اگر گفتند عمدا چنین کردیم، از آن‌ها قصاص می‌شود و اگر بگویند اشتباه کردیم، دیه بر آن‌ها است در اموالشان و اگر بعضی از آنان بگویند: عمدا چنین کردیم و بعضی دیگر بگویند اشتباه کردیم، بر کسی که مقر به عمد است قصاص و بر کسی که مقر به‌ اشتباه است به‌اندازه سهمش دیه م. ب. و ولی دم ، حق دارد همه کسانی را که اقرار به عمد کرده‌اند بکشد و زیادتر از دیه طرفش را برگرداند و حق دارد بعضی از آن‌ها را به قتل برساند و بقیه به مقدار جنایتشان دیه رد نمایند. ۷. ۴ - اگر مشهود به چیزی باشد که موجب حد با رجم یا قتل است اگر مشهود به چیزی باشد که موجب حد با رجم یا قتل است، پس اگر استیفا شود سپس یکی از شهود بعد از رجم مثلا بگوید: عمدا دروغ گفتم و بقیه او را تصدیق نمایند و بگویند عمدا دروغ گفتیم، ولی دم حق دارد بعد از رد آن‌چه که از دیه شخص مرجوم بیشتر است آن‌ها را بکشد و اگر بخواهد یکی از آن‌ها را می‌کشد و تکمیل دیه او بعد از کم‌کردن سهم مقتول به عهده بقیه به مقدار حصه‌های آنان م. ب. و اگر بخواهد، بیشتر از یک نفر را می‌کشد و اولیای دم آن‌چه که از دیه طرفشان بیشتر است را رد می‌نمایند و بقیه شهود، آن‌چه را که کم می‌آید بعد از کم‌کردن سهم کسی که کشته شده، تکمیل می‌کنند و اگر بقیه آن‌ها، او را تصدیق نکردند، اقرار او فقط بر خودش نافذ است، پس ولی دم حق دارد بعد از رد زیادی دیه به او، او را به قتل‌ برساند و حق دارد از او به مقدار حصه‌اش دیه بگیرد. ۷. ۵ - اثبات کذب بودن شهادت شهود اثبات کذب بودن شهادت شهود به این شرح است: ۷.۵. ۱ - اگر ثابت شود که آن‌ها شهادت‌ ناحق داده‌اند اگر ثابت شود که آن‌ها شهادت‌ ناحق داده‌اند، حکم نقض می‌شود و مال در صورت امکان برگردانده می‌شود و در غیر این صورت شهود، ضامن می‌باشند و اگر مشهود به قتل باشد قصاص بر آن‌ها ثابت است و حکم آن‌ها حکم شاهدهایی است که برگردند و اقرار کنند که عمدا دروغ‌ گفته‌اند. اگر ولی، مباشرت در قصاص داشته باشد و اعتراف به تزویر نماید قصاص بر او است، نه شهود، اگرچه شهود هم اقرار به تزویر نمایند و احتمال دارد که قصاص در این صورت، بر همه آن‌ها باشد ولی اولی اشبه است. ۷.۵. ۲ - شهادت دادن دو نفر به سرقت اگر دو نفر بر مردی به سرقت شهادت دهند پس دست او قطع شود، سپس تزویر آن‌ها ثابت شود، ولی حق دارد بعد از رد نصف دیه به آن‌ها، هر دو را قصاص نماید و حق دارد یکی از آن‌ها را قصاص کند و دیگری ربع دیه را به صاحبش برگرداند و اگر در همین فرض برگردند، پس اگر بگویند عمدا چنین کردیم پس حکم در این صورت مثل تزویر است و اگر بگویند توهم کردیم و دزد فلانی، بوده است، دیه دست را غرامت می‌کشند و شهادت آن‌ها بر دیگری قبول نمی‌شود. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۸۶، کتاب الشهادات، القول فی اللواحق، مسالة۱۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۸۴، کتاب الشهادات، القول فی اللواحق، مسالة۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۸۴، کتاب الشهادات، القول فی اللواحق، مسالة۱۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۸۵، کتاب الشهادات، القول فی اللواحق، مسالة۱۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۸۵، کتاب الشهادات، القول فی اللواحق، مسالة۱۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۸۵، کتاب الشهادات، القول فی اللواحق، مسالة۱۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

شهادت کذب عبارت است از اداء گواهی دروغ توسط گواه نزد مقامات رسمی در دادگاه. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شهادت کذب عبارت است از اداء گواهی دروغ توسط گواه نزد مقامات رسمی در دادگاه. شاخه: کیفری

عنصر مادی شهادت کذب عبارت است از ادای شهادت کذب در دادگاه و نزد مقامات رسمی است، این جرم از جرائم مطلق است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عنصر مادی شهادت کذب عبارت است از ادای شهادت کذب در دادگاه و نزد مقامات رسمی است. شاخه: کیفری

عنصر معنوی شهادت کذب عبارت است سوء نیت عام به معنی قصد انجام عمل مجرمانه. این جرم از جرائم عمدی است و از این‌رو نمی‌توان کسی را که سهوا و به اشتباه مبادرت به بیان اکاذیب در قالب شهادت نموده، مشمول مقررات این ماده دانست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عنصر معنوی شهادت کذب عبارت است از سوء نیت عام به معنی قصد انجام عمل مجرمانه و این جرم از جرائم عمدی است. شاخه: کیفری

اداء شهادت دروغ باید در دادگاه اعم از عمومی و اختصاصی، به عمل آید، لذا شهادت در خارج از دادگاه و همچنین مراجعی که به آن‌ها دادگاه اطلاق نمی‌گردد مشمول حکم این ماده نیست؛ • ادای شهادت نزد مقامات رسمی باشد از این‌رو چنانچه فردی که استماع شهادت می‌کند صلاحیت استماع آن‌را نداشته باشد نمی‌توان ادای شهادت را مشمول این ماده دانست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اداء شهادت دروغ باید در دادگاه اعم از عمومی و اختصاصی و نزد مقامات رسمی باشد. شاخه: کیفری

باید کذب بودن شهادت وی در دادگاه صالح به موجب حکم قطعی به اثبات رسیده باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): باید کذب بودن شهادت وی در دادگاه صالح به موجب حکم قطعی به اثبات رسیده باشد. شاخه: آیین دادرسی

در مواردی که دادگاه از شهود مطلعین درخواست ادای شهادت و یا اطلاع نماید و بعد معلوم شود که خلاف واقع شهادت داده‌اند اعم از این‌که به نفع یا ضرر ی. ا. ط. دعوا باشد علاوه بر مجازات شهادت دروغ چنان‌چه شهادت خلاف واقع آنان موجب وارد آمدن خسارتی شده باشد به تادیه آن نیز محکوم خواهند شد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر شهادت دروغ موجب وارد آمدن خسارتی شده باشد، شهود کاذب علاوه بر مجازات شهادت دروغ، به تادیه آن نیز محکوم خواهند شد. شاخه: کیفری · ارتباط با قانون: قانون آئین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری، ماده ۲۰۱

شهود تحقیق و مطلعین، قبل از اظهار اطلاعات خود باید به این شرح سوگند یاد کنند: «به خداوند متعال سوگند یاد می‌کنم که جز به راستی چیزی نگویم و تمام حقایق را بیان نمایم.» — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شهود تحقیق و مطلعین، قبل از اظهار اطلاعات خود باید سوگند یاد کنند که جز به راستی چیزی نگویند و تمام حقایق را بیان نمایند. شاخه: آیین دادرسی

شهادت دروغ موجب بطلان حکم است و هر حکمی که بر این اساس صادر شود بلااثر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شهادت دروغ موجب بطلان حکم است و هر حکمی که بر این اساس صادر شود بلااثر است. شاخه: آیین دادرسی