نکتهٔ فقهی: مفهوم تعدی (تلف و نقص در تعدی و تفریط (قواعد فقه))

تلف و نقص در تعدی و تفریط ، از مباحث قواعد فقه به معنای مسئولیت متصرفی است که از حدود اذن یا عرف خارج شود و ید او از امانی به ضمانی تبدیل گردد. در این حالت، حتی تلف و نقصانِ سماوی بدون تقصیر نیز بر عهده متصرف است، زیرا مبنای ضمان نه اتلاف و تسبیب بلکه قاعده ضمان ید است. به موجب مواد ۴۹۳، ۹۵۱ و ۹۵۳ قانون مدنی ، خروج از حدود اذن یا عرف، سبب ضمان مطلق متصرف می‌شود، هرچند تلف ناشی از تعدی یا تفریط نباشد.

تعدی آن است که شخص امین در تصرفات خود از حدود اذن خارج شود و یا بر خلاف عرف معمول در مال مورد امانت تصرف کند. مثل: آن که مالک، لباسی را به قصد نگهداری به دیگری بدهد و او آن را بپوشد. طبیعی است که در این مورد، امین بر خلاف معهود عمل کرده و از حدود اذن خارج شده است. تفریط که گاهی آن را « تهاون » می‌گویند این است که شخص حافظ مال، مال را درست حفظ نکند و در نگهداری آن سستی بورزد، به حدی که مال ضایع گردد. مانند: نگهبانی که به جای بیداری و حفاظت از مال بر اثر فراموشی یا خواب باعث تلف مال می‌شود.

شخصی که به نحو امانی مالی را در تصرف دارد، چنانچه از حد اذن و یا متعارف خارج گردد، ید او از حالت امانی به ضمانی تبدیل می‌شود و از آن لحظه، هر گونه تلف و نقص در مسئولیت و ضمان وی خواهد بود و لازم نیست که تلف و نقص در اثر تعدی و تفریط وی حاصل شده باشد. به سخن دیگر، هرگاه ید متصرف از مصادیق ید ضمانی محسوب گردد، تلف و نقص سماوی (بدون تقصیر و تعدی و تفریط) به عهده متصرف است که پشتوانه فقهی این مسئولیت، قاعده ضمان ید است. لازم نیست که تلف و نقص، معلول تعدی و تفریط متصرف باشد، زیرا هر چند در این فرض هم ضمان مسلم است، ولی مستند آن، قاعده اتلاف و تسبیب است، نه قاعده ضمان ید. • از این رو قانون مدنی ایران در ماده ۴۹۳ می‌گوید: « مستاجر نسبت به عین مستاجره ضامن نیست، به این معنا که اگر عین مستاجره بدون تفریط یا تعدی او کلا یا بعضا تلف شود، مسئول نخواهد بود؛ ولی اگر مستاجر تفریط یا تعدی نماید، ضامن است، اگر چه نقص در نتیجه تفریط یا تعدی حاصل نشده باشد» لازم است. • ماده ۹۵۱: «تعدی تجاوز نمودن از حدود اذن یا متعارف است نسبت به مال یا حق دیگری». • ماده ۹۵۳: «تقصیر اعم است از تفریط و تعدی».

شخصی که به نحو امانی مالی را در تصرف دارد، چنانچه از حد اذن و یا متعارف خارج گردد، ید او از حالت امانی به ضمانی تبدیل می‌شود و از آن لحظه، هر گونه تلف و نقص در مسئولیت و ضمان وی خواهد بود و لازم نیست که تلف و نقص در اثر تعدی و تفریط وی حاصل شده باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خروج از حدود اذن یا عرف در تصرف مال، ید متصرف را از حالت امانی به ضمانی تبدیل می‌کند و از آن لحظه، مسئولیت تلف و نقص بر عهده اوست. شاخه: اموال و مالکیت

تفریط که گاهی آن را « تهاون » می‌گویند این است که شخص حافظ مال، مال را درست حفظ نکند و در نگهداری آن سستی بورزد، به حدی که مال ضایع گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تفریط به معنای سستی در نگهداری مال و عدم حفظ صحیح آن است که منجر به ضایع شدن مال شود. شاخه: اموال و مالکیت

مستاجر نسبت به عین مستاجره ضامن نیست، به این معنا که اگر عین مستاجره بدون تفریط یا تعدی او کلا یا بعضا تلف شود، مسئول نخواهد بود؛ ولی اگر مستاجر تفریط یا تعدی نماید، ضامن است، اگر چه نقص در نتیجه تفریط یا تعدی حاصل نشده باشد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مستاجر نسبت به عین مستاجره ضامن نیست مگر اینکه تفریط یا تعدی کند، در این صورت حتی اگر نقص در نتیجه تفریط یا تعدی نباشد، ضامن است. شاخه: اموال و مالکیت · ارتباط با قانون: ماده ۴۹۳ قانون مدنی