نکتهٔ فقهی: موقت بودن عقد اجاره (اجاره حیوانات (حقوق))

اجاره حیوانات ، از مباحث حقوق خصوصی است. منظور از اجاره، تملیک منفعت به عوض معلوم است. اگر مورد اجاره حیوان باشد به آن اجاره حیوان (animals rent) می‌گویند. در اجاره حیوانات موجر متعهد می‌شود حیوان را تسلیم مستأجر نماید و نیز مورد اجاره را تغییر ندهد. همچنین مستأجر متعهد می‌شود اجاره‌ بها را پرداخته و مورد اجاره را در محل معین مصرف کند و از افراط و تفریط بپرهیزد.

اجاره در لغت به معنای پناه دادن، امان دادن و رهانیدن است. در اصطلاح اجاره به عقدی گفته می‌شود که به موجب آن، مستاجر مالک منافع عین مستاجره می‌شود. اجاره‌ دهنده را موجر و اجاره‌ کننده را مستاجر و مورد اجاره را عین مستاجره می‌گویند. ۱. ۱ - ماده ۴۶۷ قانون مدنی طبق ماده ۴۶۷ قانون مدنی مورد اجاره ممکن است اشیا یا حیوان یا انسان باشد. عقد اجاره به طور کلی دارای احکامی است که در هر سه نوع اجاره مذکور در ماده فوق، اجرا می‌شود. ۱. ۲ - مواد قانونی اجاره حیوان‌ احکامی نیز مخصوص اجاره حیوان‌ها است که در مواد ۵۰۷ تا ۵۱۱ قانون مدنی به آن اشاره شده است. منبع: مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۱، ص۱۱۲، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، ۱۳۷۸، چاپ اول، ش۴۱۰ · قانون مدنی ایران، ماده ۴۶۶ · درس‌هایی از عقود معین یک، ج۱، ص۱۳۱، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، ۱۳۸۴، چاپ هشتم

از آن‌جا که اجاره از جمله عقود به شمار می‌رود، طرفین این عقد باید اهلیت (یعنی بالغ، عاقل و رشید باشد.) داشته باشند. ۲. ۱ - شرایط طرفین چراکه طبق ماده ۱۹۰ قانون مدنی از جمله شرایط صحت هر معامله‌ای اهلیت طرفین آن است و طبق ماده ۲۱۲ معامله با اشخاصی که اهلیت نداشته باشند باطل است. ۲. ۲ - شرایط عوضین و نیز اجاره از جمله عقود معوض است. بنابراین عوضین آن (منافع مال مورد اجاره و مال‌الاجاره یا اجاره‌ بها) باید شرایطی را داشته باشند تا اجاره صحیح باشد. ۲.۲. ۱ - شرایط منفعت مال مورد اجاره در اجاره حیوانات آن‌چه مورد اجاره قرار می‌گیرد، منافع حیوان است تا جایی که در تعریف اجاره گفته می‌شود اجاره تملیک منفعت است به عوض معلوم. در حیوانات سنجش منفعت به وسیله تعیین مدت یا به وسیله تعیین مسافت مشخص می‌شود. البته اگر تعیین منفعت به وسیله تعیین مدت باشد، تعیین راکب یا محمول لازم نیست ولی مستاجر نمی‌تواند بیش از حد متعارف بر حیوان بار حمل کند یا سوار آن شود. (قانون مدنی ایران، ماده ۵۰۸) ۲.۲. ۲ - شرایط عوض منافع عوض منافع (مال‌الاجاره) در عقد اجاره مالی است که از طرف مستاجر و در مقابل مالک شدن منافع، به موجر پرداخت می‌شود. در اجاره حیوان به عوض منافع مال‌الاجاره می‌گویند. هر چیزی را می‌توان مال‌الاجاره قرار داد به شرط این که دارای ارزش مالی بوده و قابل نقل و انتقال باشد. منبع: حقوق مدنی ۶ و ۷، ص۱۸۲، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۳، چاپ دوم

عقد اجاره آثاری به دنبال دارد که به آن اشاره می‌شود: • لازم بودن عقد اجاره؛ • معاوضی بودن عقد اجاره، در صورتی که اجاره در عقد تعیین نشده باشد اجاره باطل خواهد بود؛ • اجاره عقدی موقت است؛ (قانون مدنی ایران، ماده ۴۶۸ و ۵۱۴) • تملیکی بودن عقد اجاره (اجاره‌بها). ۴ - تکالیف موجر تکالیف موجر به این شرح است: ۴. ۱ - تسلیم حیوان مورد اجاره برای این که مستاجر بتواند در منافعی که به او تملیک می‌شود تصرف نماید، باید حیوان مورد اجاره به او تسلیم شود. مثلا کسی حیوانی را اجاره کرده و موجر باید حیوان را به او بدهد تا بتواند از آن استفاده کند. ۴.۱. ۱ - ماده ۳۷۵ قانون مدنی در مورد محل تسلیم حیوان نیز در قانون مدنی حکم خاصی وجود ندارد. پس ب. ت. ب. ملاک ماده ۳۷۵ قانون مدنی باید محل وقوع عقد را محل تسلیم شمرد، مگر عرف و عادت اقتضای تسلیم حیوان را در محل دیگری داشته باشد و یا در ضمن اجاره، محل مخصوصی برای تسلیم معین شده باشد. ۴.۱. ۲ - ماده ۴۷۷ قانون مدنی البته برابر ماده ۴۷۷ قانون مدنی موجر باید مورد اجاره را (حیوان) در حالتی تسلیم مستاجر کند که او بتواند از آن حیوان استفاده مطلوب را بنماید در غیر این صورت تسلیم انجام نشده است. ۴. ۲ - عدم تغییر در مورد اجاره مورد اجاره نباید تغییر کند. (قانون مدنی ایران، ماده ۴۸۴) منبع: عقد اجاره کاربردی، ص۱۴، تهران، انتشارات بهنامی، ۱۳۸۱، چاپ اول · درس‌هایی از عقود معین یک، ج۱، ص۱۵۲، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، ۱۳۸۴، چاپ هشتم، ش۱۷۰

تکالیف مستاجر به این شرح است: ۵. ۱ - پرداختن مال‌الاجاره می‌توان در اجاره حیوان شرط کرد که اگر موجر در وقت معین محمول را به مقصد نرساند؛ مقدار معینی از مال‌الاجاره کم شود. (ماده ۵۰۹ قانون مدنی) البته ماده فوق می‌تواند در قرارداد‌های حمل و نقل نیز به کار برده شود. (قانون مدنی ایران، ماده ۴۹۰) ۵. ۲ - تغییر ندادن مصرف مورد اجاره بر اساس بند دوم ماده ۴۹۰ قانون مدنی حیوان مورد اجاره را باید در همان مصرفی که در عقد اجاره معین شده استفاده کند. مثلا اگر حیوانی برای سواری اجاره شده، باید فقط برای سواری استفاده شود نه امور دیگری مثل باربری. در صورت عدم تعیین نوع مصرف نیز باید حیوان را در مصرفی استفاده نمود که از اوضاع و احوال بر می‌آید. ۵. ۳ - خودداری از تعدی و تفریط برابر بند اول ماده ۴۹۰ قانون مدنی مستاجر باید در استفاده از حیوان مورد اجاره، حد متعارف را رعایت کند و از تعدی و تفریط بپرهیزد و خلاف مقررات مذکور در اجاره یا متعارف از حیوان استفاده ننماید والا ضامن خواهد بود. ماده ۴۹۳ قانون مدنی بیان می‌کند در صورت تعدی و تفریط موجر حق دارد مستاجر را منع کند و اگر منع ممکن نبود حق فسخ اجاره را نیز دارد. منبع: قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص۳۵۸، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۷، چاپ هفدهم

عقد اجاره ممکن است به دلایل زیر از بین برود: ۶. ۱ - بطلان اجاره عقد اجاره به دلایل مختلفی ممکن است باطل شود و آن دلایل عبارت‌اند از: ۶.۱. ۱ - نداشتن یکی از شرایط اساسی صحت معاملات به این شرایط در ماده ۱۹۰ قانون مدنی اشاره شده است، این شرایط عبارتند از: • قصد طرفین و رضای آن‌ها؛ • اهلیت طرفین؛ • موضوع معین که مورد معامله باشد؛ • مشروعیت جهت معامله. ۶.۱. ۲ - تلف شدن حیوان مورد اجاره هرچند که موضوع عقد اجاره منفعت حیوان مورد اجاره است اما از بین رفتن خود حیوان نیز طبیعتا منجر به از بین رفتن منفعت خواهد شد. مثلا وقتی که حیوان مورد اجاره بمیرد دیگر مستاجر نمی‌تواند از منافع حیوان بهره ببرد. بنابراین عقد اجاره نبز باطل خواهد بود. ۶.۱. ۳ - از بین رفتن قابلیت استفاده هرگاه عین مستاجره به واسطه عیب از قابلیت انتفاع خارج شده و نتوان رفع عیب نمود اجاره باطل می‌شود. (قانون مدنی ایران، ماده۴۸۱) زیرا موضوع اجاره واگذاری منفعت مال مورد اجاره است. ۶.۱. ۴ - فسخ اجاره عقد اجاره حیوان به واسطه اعمال خیار فسخ (اختیار و توانایی از بین بردن عقد توسط ی. ا. ط.) توسط ی. ا. ط. منحل می‌شود. به برخی از این خیارات اشاره می‌شود: ۶.۱.۴. ۱ - خیار تخلف از شرط خیار تخلف از شرط به این معنی است که نسبت به تخلف از شرایطی که بین موجر و مستاجر مقرر است خیار فسخ از تاریخ تخلف ثابت است. (قانون مدنی ایران، ماده ۴۹۶) مثلا شرط شده که موجر برای اسبی که اجاره می‌دهد زین تهیه کند اما اگر این کار را نکرد مستاجر می‌تواند ابتدا او را اجبار کند و سپس عقد اجاره را فسخ کند. (قانون مدنی ایران، ماده ۲۳۴-۲۳۵) ۶.۱.۴. ۲ - خیار عیب خیار عیب به معنی معیوب بودن مورد اجاره است. (قانون مدنی ایران، ماده۴۷۹) ۶.۱.۴. ۳ - خیار تبعض صفقه خیار تبعض صفقه یعنی اگر قسمتی از مورد اجاره تلف شود از زمان تلف، اجاره نسبت به مقدار تلف شده منفسخ می‌شود و در این صورت مستاجر حق دارد اجاره را نسبت به بقیه مدت اجاره فسخ کند، یا فقط مطالبه تقلیل نسبی مال‌الاجاره نماید. (قانون مدنی ایران، ماده ۴۸۳) ۶.۱.۴. ۴ - پایان مدت اجاره با پایان مدت اجاره، زمان آن تمام می‌شود. منبع: دوره عقود معین یک، ص۴۴۰، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۴، چاپ نهم، ش۳۱۷

منظور از اجاره، تملیک منفعت به عوض معلوم است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اجاره تملیک منفعت به عوض معلوم است. شاخه: مدنی

از آن‌جا که اجاره از جمله عقود به شمار می‌رود، طرفین این عقد باید اهلیت (یعنی بالغ، عاقل و رشید باشد.) داشته باشند. چراکه طبق ماده ۱۹۰ قانون مدنی از جمله شرایط صحت هر معامله‌ای اهلیت طرفین آن است و طبق ماده ۲۱۲ معامله با اشخاصی که اهلیت نداشته باشند باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): طرفین عقد اجاره باید اهلیت (بالغ، عاقل و رشید) داشته باشند و معامله با اشخاص فاقد اهلیت باطل است. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۱۹۰ قانون مدنی؛ ماده ۲۱۲ قانون مدنی

و نیز اجاره از جمله عقود معوض است. بنابراین عوضین آن (منافع مال مورد اجاره و مال‌الاجاره یا اجاره‌ بها) باید شرایطی را داشته باشند تا اجاره صحیح باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اجاره از جمله عقود معوض است و عوضین آن (منافع مال مورد اجاره و مال‌الاجاره) باید شرایطی را داشته باشند تا اجاره صحیح باشد. شاخه: مدنی

هر چیزی را می‌توان مال‌الاجاره قرار داد به شرط این که دارای ارزش مالی بوده و قابل نقل و انتقال باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مال‌الاجاره باید دارای ارزش مالی بوده و قابل نقل و انتقال باشد. شاخه: مدنی

معاوضی بودن عقد اجاره، در صورتی که اجاره در عقد تعیین نشده باشد اجاره باطل خواهد بود؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد اجاره معاوضی است و در صورتی که اجاره در عقد تعیین نشده باشد، باطل خواهد بود. شاخه: مدنی

برای این که مستاجر بتواند در منافعی که به او تملیک می‌شود تصرف نماید، باید حیوان مورد اجاره به او تسلیم شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): موجر باید حیوان مورد اجاره را به مستاجر تسلیم کند تا مستاجر بتواند از منافع آن استفاده کند. شاخه: مدنی

پس ب. ت. ب. ملاک ماده ۳۷۵ قانون مدنی باید محل وقوع عقد را محل تسلیم شمرد، مگر عرف و عادت اقتضای تسلیم حیوان را در محل دیگری داشته باشد و یا در ضمن اجاره، محل مخصوصی برای تسلیم معین شده باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): محل تسلیم حیوان مورد اجاره، محل وقوع عقد است مگر عرف و عادت یا توافق طرفین خلاف آن را اقتضا کند. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۳۷۵ قانون مدنی

البته برابر ماده ۴۷۷ قانون مدنی موجر باید مورد اجاره را (حیوان) در حالتی تسلیم مستاجر کند که او بتواند از آن حیوان استفاده مطلوب را بنماید در غیر این صورت تسلیم انجام نشده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): موجر باید مورد اجاره (حیوان) را در حالتی تسلیم مستاجر کند که او بتواند از آن استفاده مطلوب را بنماید، در غیر این صورت تسلیم انجام نشده است. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۴۷۷ قانون مدنی

مورد اجاره نباید تغییر کند. (قانون مدنی ایران، ماده ۴۸۴) — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): موجر نباید در مورد اجاره تغییر ایجاد کند. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۴۸۴ قانون مدنی