هبه: استثناءات در رجوع به هبه

در موارد زیر رجوع به هبه استثنا شده است. ۱۵. ۱ - هبه به ارحام رجوع از هبه در صورتی که موهوب له پدر، مادر یا فرزند باشد جایز نیست. همچنین بنابر مشهور نسبت به دیگر ارحام نیز رجوع جایز نخواهد بود بلکه بر آن ادعای اجماع شده است؛ لیکن برخی نسبت ب. غ. والدین و فرزندان رجوع را جایز، اما مکروه دانسته‌اند. ۱۵. ۲ - هبه به همسر بنابر قولی، رجوع در هبه هر یک از دو زوج به دیگری جایز نیست؛ جمعی رجوع را جایز، اما مکروه دانسته‌اند. این قول به اکثر فقها نسبت داده شده است. ۱۵. ۳ - تلف موهوب با تلف شدن موهوب نزد موهوب له، هبه لازم می‌شود. در نتیجه رجوع در آن به مطالبه مثل یا قیمت آن جایز نخواهد بود. ۱۵. ۴ - تصرف در موهوب بنابر قول مشهور ، تصرف غیر اتلافی در موهوب موجب لزوم هبه و عدم جواز رجوع در آن می‌شود. بر عدم جواز رجوع ادعای اجماع شده است. برخی تصرف را مانع رجوع واهب ندانسته‌اند. بنابر قول نخست، تصرفی مانع رجوع است که موجب تغییر عین موهوب شود، مانند آرد کردن گندم یا بریدن پارچه ؛ یا موجب نقل آن به دیگری گردد، مانند فروختن آن؛ و یا مانع باز پس دادن آن شود، مانند باردار شدن کنیز؛ لیکن تصرفی که در این حد نباشد، از قبیل سوار شدن بر حیوان ، مانع رجوع واهب نخواهد بود. ۱۵. ۵ - معوض بودن هبه چنانچه هبه معوض، و موهوب له در عوض آن چیزی هرچند‌ اندک به واهب داده باشد، رجوع واهب جایز نخواهد بود. مقتضای اطلاق کلمات فقها آن است که در لزوم هبه معوض تفاوتی نیست که عوض در عقد شرط شده باشد یا آنکه عقد مطلق باشد، لیکن موهوب له پس از عقد، عوض آن را به واهب بذل کرده باشد. هرچند جمعی تصریح کرده‌اند که به صرف بذل، هبه معوّضه نمی‌شود؛ بلکه واهب باید آن را قبول کند و بذل نیز به عنوان عوض از موهوب باشد. (ببینید: هبه معوّضه ) ۱۵. ۶ - دادن هبه به قصد قربت رجوع در هبه‌ای که به قصد قربت داده شده است جایز نیست. ۱۵. ۷ - شرط عدم رجوع در عقد اگر عدم رجوع به هبه در عقدی لازم، همچون بیع یا اجاره شرط شود، هبه لازم می‌شود و رجوع جایز نخواهد بود و چنانچه عدم رجوع در خود عقد هبه شرط شود، بنابر قول جمعی مبنی بر لزوم شرط ضمنِ عقد جایز، تا زمانی که عقد فسخ نشده، رجوع جایز نخواهد بود. (ببینید: شرط ضمن عقد ) منبع: ج۲، ص۴۱۸ · ج۹، ص۱۵۷ · غنیة النزوع، ص۳۰۰ · ج۳، ص۵۶۷ · ج۳، ص۳۰۹ · مفاتیح الشرائع، ج۳، ص۲۰۴ · مفتاح الکرامة، ج۲۲، ص۱۸۹ · ج۶، ص۴۱ · ج۳، ص۵۷۱ · ج۲، ص۴۵۹ · المهذب، ج۲، ص۹۴ · مفتاح الکرامة، ج۲۲، ص۲۵۳ · مفتاح الکرامة، ج۲۲، ص۱۸۸ · مهذب الاحکام، ج۲۱، ص۲۷۳–۲۷۴