پاسخ شبهات تقیه: شبهات تقیه

درباره تقیه شبهاتی مطرح است که مهم ‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: ۱. ۱ - نوعی دروغگویی تقیه نوعی دروغگویی است، زیرا تقیه کننده برخلاف عقیده باطنی خود سخن می‌گوید و تردیدی نیست که دروغ گفتن قبیح و حرام است. ۱.۱. ۱ - پاسخ در پاسخ گفته شده: اولاً گاه تقیه در قالب رفتارهایی مانند توریه صورت می‌گیرد که دروغگویی به شمار نمی‌رود. ثانیاً حتی بر فرض توأم بودن تقیه با دروغ، از آن‌جا که در این‌گونه موارد مصلحت دروغ گفتن بیش از راستگویی است و موجب نجات جان یا دین مؤمنان می‌شود، قبیح و حرام نیست، چنان‌که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) گفتار دروغ عمار برای حفظ جان خود را تأیید فرمود. ۱. ۲ - نوعی نفاق گفتار و کردار تقیه کننده بر خلاف عقیده باطنی اوست و چنین حالتی نفاق است: «یَقولونَ بِاَلسِنَتِهِم ما لَیسَ فی قُلوبِهِم». ۱.۱. ۱ - پاسخ پاسخ این اشکال در گرو توجه به تفاوت اصولی تقیه با نفاق است و آن این‌که نفاق پنهان کردن کفر و آشکار ساختن ایمان با هدف دستیابی به مقاصد و منافع دنیوی است؛ ولی تقیه کتمان ایمان و اظهار کفر است. افزون براین، قرآن تقیه کنندگان را با آن‌که ایمان خود را پنهان کرده و برخلاف آن رفتار می‌کنند، تمجید کرده و از آنان به عنوان مؤمن یاد می‌کند: «و قالَ رَجُلٌ مُؤمِنٌ مِن ءالِ فِرعَونَ یَکتُمُ ایمـنَهُ»، در حالی که منافقان را نکوهیده و به مؤمن نبودن آن‌ها تصریح کرده است: «و مِنَ النّاسِ مَن یَقولُ ءامَنّا بِاللّهِ وبِالیَومِ الأخِرِ و ما هُم بِمُؤمِنین»: ۱. ۳ - تعارض با آیات تبلیغی تقیه با آیاتی از قرآن که مسلمانان را به تبلیغ احکام و معارف الهی و پنهان نکردن آن‌ها فرمان داده تعارض دارد؛ مانند آیه ۴۵ سوره عنکبوت و ۹۴ حجر و ۱۵۹ و ۱۷۴ سوره بقره ؛ همچنین ۶۷ سوره مائده که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) را به ابلاغ آنچه بر او نازل شده امر کرده است و آیه ۳۹ سوره احزاب که مؤمنان را چنین وصف می‌کند که در تبلیغ رسالات الهی از هیچ‌کس نمی‌هراسند: «اَلَّذینَ یُبَلِّغونَ رِســلـتِ اللّهِ و یَخشَونَهُ و لایَخشَونَ اَحَدًا اِلاّ اللّهَ». ۱.۱. ۱ - پاسخ در پاسخ گفته شده: تقیه‌ به‌طور مطلق و در همه موارد جایز نیست تا با این آیات تعارض داشته باشد، بلکه هنگام عمل کردن به تقیه همواره مصالح مهم‌تر اسلام و مسلمانان در نظر گرفته می‌شوند؛ به تعبیر دیگر، تقیه در مواردی جایز یا واجب است که کاربرد آن مصلحت بیشتری نسبت به تبلیغ معارف الهی داشته باشد و در غیر این صورت تقیه لازم نیست و حتی حرام است، بر همین اساس، فقها تقیه را در مواردی مانند خطر تخریب خانه کعبه ، تخریب مشاهد مشرفه ، تحریف احکام الهی و تحریف اصول دین و مذهب ، جایز ندانسته اند. احادیث نیز تقیه‌ای را که به فساد در دین یا ریخته شدن خون بی‌گناهی بی‌نجامد، ممنوع دانسته‌اند. افزون بر این، حکم تقیه نسبت به افراد مختلف، متفاوت است و ممکن است به لحاظ موقعیت‌های گوناگون افراد، برای برخی جایز و نسبت به دیگران حرام باشد. ۱. ۴ - منافات با وحدت تقیه از آن‌رو که در پیش گرفتن آن سبب سوء ظن و عدم اعتماد مسلمانان به گفتار و کردار یکدیگر می‌شود، مانع تحقق وحدت جامعه اسلامی است. ۱.۱. ۱ - پاسخ پاسخ این است که اصولاً از مهم‌ترین اغراض تقیه که چه‌بسا آن را ضروری می‌سازد، پیش‌گیری از اختلاف و تشتّت در جامعه اسلامی و تضمین وحدت راهبردیِ آن است. تقیه نه تنها مانع وحدت نیست، بلکه خود بهترین عامل وحدت اجتماعی و سیاسی جامعه است. گواه آن، سیره عملی اهل بیت (علیهم‌السلام) به ویژه رفتار حضرت علی(علیه‌السلام) با دستگاه خلافت زمان خود است، زیرا اگر آن‌ها یا پیروانشان تقیه نمی‌کردند و به معارضه آشکار با خلفا برمی‌خاستند، اختلافات و درگیری‌های فرقه‌ای پدید آمده و اساس اسلام را در معرض خطر قرار می‌داد. ۱. ۵ - از اصول دین شمردن شیعیان به سبب التزام عملی بیش‌تر نسبت به رویه تقیه، گاه با این اتهام مواجه‌اند که در کاربرد تقیه زیاده روی می‌کنند تا آن‌جا که آن را از اصول دین به شمار آورده‌اند. ۱.۱. ۱ - پاسخ در پاسخ گفته شده: اولاً تقیه یکی از احکام دین در تمامی شرایع الهی و همه مذاهب اسلامی است و به مذهب شیعه اختصاص ندارد. گواه آن گزارش منابع حدیثی و فقهی]] اهل سنت از موارد پرشماری از کاربرد تقیه در سیره پیامبر اکرم و بسیاری از صحابیان و تابعین و فقهای متقدم است. ثانیاً راز این‌که شیعیان نسبت به سایر فرق اسلامی بیش‌تر ناگزیر از تقیه بوده‌اند، در این واقعیت تلخ تاریخی نهفته است که شیعه در طول حیات پرفراز و نشیب خود از جنبه‌های گوناگون اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، سخت در تنگنا و فشار بوده است. در عهد معاویه حضرت علی (علیه‌السلام) را بر فراز منابر دشنام می‌دادند. پس از وی امویان و عباسیان نیز با شیعیان رفتاری خشونت‌آمیز داشتند. حادثه عاشورا در سال ۶۱ هجری، واقعه حَرّه و کشتار مردم مدینه از جمله ۷۰۰ نفر از اصحاب پیامبر ، شهادت زید بن علی در زمان هشام بن عبدالملک ، کشته شدن بسیاری از شیعیان در واقعه فخ و دوران وحشت‌انگیز حاکمیت حجاج و سخت‌گیری شدید او نسبت به شیعه ، گواه و نمونه‌هایی از این رفتارند. بر این اساس، امامان شیعه برای حفظ جان خود و شیعیان و جلوگیری از پراکندگی و نابودی جامعه شیعه و ایجاد شقاق و تفرقه در جامعه اسلامی، تقیه را ضروری دانسته، گاه پیروان خود را بدان فرا می‌خواندند، نتیجه آن‌که رفتار تقیه‌ای شیعیان و تأکید آنان بر این آموزه دینی بیش‌تر ناشی از ضرورت‌های تاریخی و اوضاع و احوال واقعی بوده که از خارج بر آنان تحمیل شده است و تقیه در مذهب شیعه هرگز یک اصل مهم اعتقادی بسان اصول دین به شمار نمی‌رود. منبع: منهاج‌ السنة النبویة، ج۱، ص ۱۵۹، مصر، المطبعة الکبری الامیریة، ۱۳۲۱ ق · نقش تقیه در استنباط، ص۱۶۳ – ۱۶۴، قم، دفتر تبلیغات، ۱۳۸۱ ش · جامع البیان، ج۱۴، ص۲۳۷، به کوشش صدقی جمیل، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ ق · فتح/سوره۴۸، آیه۱۱ · تفسیر القرآن الکریم، ج۳، ص۳۰۶، نشر آثار الامام (قدس سره)، ۱۴۱۸ ق · التقیه فی الفکر الاسلامی، ج۱، ص۱۲۲، قم، مرکز الرسالة، ۱۴۱۹ ق · غافر/سوره۴۰، آیه۲۸ · بقره/سوره۲، آیه۸ · روح المعانی، ج۳، ص ۱۲۵، بیروت، دار احیاء التراث العربی · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۴۵ · حجر/سوره۱۵، آیه۹۴ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۹ · بقره/سوره۲، آیه۱۷۴ · مائده/سوره۵، آیه۶۷ · احزاب/سوره۳۳، آیه۳۹ · اضواء علی عقائد الشیعه، ص۴۲۲ - ۴۲۳ · اضواء علی عقائد الشیعه، ص۴۲۲ ۴۲۳ · ج۲، ص۱۶۸، به کوشش غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ ش · تهذیب الأحکام، ج۶، ص۱۷۲، به کوشش موسوی و آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۵ ش · التقیه فی الفکر الاسلامی، ج۱، ص۱۰۳ - ۱۰۴، قم، مرکز الرسالة، ۱۴۱۹ ق · نقش تقیه در استنباط، ص۱۹۷ – ۱۹۸، قم، دفتر تبلیغات، ۱۳۸۱ ش · نقش تقیه در استنباط، ص۱۹۷ ـ ۱۹۸، قم، دفتر تبلیغات، ۱۳۸۱ ش · منهاج السنة النبویة، ج۱، ص۱۵۹، مصر، المطبعة الکبری الامیریة، ۱۳۲۱ ق · شرح نهج البلاغه، ج۲۰، ص۱۷ · مسائل الناصریات، ص۹۰، کوشش مرکز البحوث والدراسات، تهران، رابطة الثقافة والعلاقات الاسلامیة، ۱۴۱۷ ق · الامامة و السیاسه، ج۱، ص۱۸۵، به کوشش علی شیری، بیروت، شریف رضی، ۱۴۱۳ ق · تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۲۶، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۵ ق · من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۲۹، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ ق · شرح نهج البلاغه، ج۱۱، ص۴۴، به کوشش محمد ابوالفضل، دار احیاء الکتب العربیة، ۱۳۷۸ ق