چگونگی ایجاد حقوق معنوی پیمانکار — ب - اثر معماری از قبیل طرح

به طور کلی چیزی که به عنوان آفرینش فکری پدید می آید، قانوناً اثر» نامیده می شود. از نظر قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان به کسی که اثر علمی هنری یا ابتکاری به وجود می آورد پدیدآورنده گفته میشود. اثری که ایجاد می شود ممکن است از راه دانش یا خرد یا ابتکار پدیدآورنده به وجود آید. لذا در ضمن اجرای عملیات موضوع پیمان ممکن است پیمانکار از راه فعالیت علمی، هنری یا ابتکاری اثری پدید آورد که مالکیت آن متعلق به وی باشد. مثلاً تألیف یا ترجمه ای راجع به موضوع پیمان داشته باشد که انتشار آن مخل حقوق مربوط به آفرینش فکری او تلقی شود. یا طراحی او ابتکاری و منحصر به فرد باشد و استفاده ی سودجویانه ی دیگران از طرح او در موضوعات مشابه مغایر با حقوق او شناخته شود. بعضی از آن حقوق در بند (الف) ماده ۴۵ شرایط عمومی پیمان به طور تمثیلی بیان شده است. از قبیل تألیفات، علایم و نامهای تجاری. اما در ماده ۲ قانون حمایت مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، اثرهایی که مورد پشتیبانی قانون مزبور است در ۱۲ بند بیان شده است. از میان آثار حمایت شده ی مذکور فقط ۳ یا ۴ بند از آنها را می توان در پیمان سراغ یافت که عبارتند از: الف - طرح و نقش ابتکاری هرگونه اثر تزیینی و اثر تجسمی که به طریق و روشی به صورت ساده یا ترکیبی به وجود آمده باشد (قسمتی از بند ۵ ماده ۲). اثر تجسمی مفاهیمی است که توسط عناصر بصری مانند خط، سطح، شکل، رنگ، بافت و غیره ابراز می گردند. این مفاهیم از طریق هنرهای تجسمی قابل درک و دریافت هستند. بسیاری از نویسندگان کتابهای هنری، نقاشی، سفالگری پیکر تراشی، معماری و طراحی صنعتی را از اقسام هنرهای تجسمی به شمار آورده اند. ب - اثر معماری از قبیل طرح و نقشه ی ساختمان (بند ۷ ماده (۲). این گونه آثار اگر دارای ویژگی ممتاز و ابتکاری و واجد جنبهی هنری باشند مورد حمایت بوده و پیاده کردن مشابه آن طرح و نقشه در ساختمان دیگر و فروش آنها به دیگران جهت جلب منافع مادی توسط مالک یا شخص دیگر مستلزم کسب رضایت معمار ساختمان نخست خواهد بود. پس، چنانچه پیمانکاری در امر ساخت موضوع پیمان، طرح و نقشه ی منحصر به فردی داشته باشد و دیگران بخواهند از طرح ابتکاری او در موضوع دیگری سوءاستفاده نمایند، چون حق انحصاری وی بر طرح خود قانوناً محفوظ است کی نمی تواند با اقتباس و مشابه سازی از طرح پیمانکار مبتکر، استفاده و به حق معنوی او تجاوز کند. اثر فنی که جنبه ی ابداع و ابتکار داشته باشد بند ۱۱ ماده ۲). بعضی از حقوقدانان از بند (۱۱) ماده ۲ قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان انتقاد کرده اند. زیرا، معتقدند اگر اثر فنی چیزی باشد که جنبه ی ادبی یا هنری ندارد بلکه صرفاً فنی است، در این صورت داخل در قلمرو حقوق مؤلفان و هنرمندان نخواهد بود بلکه مربوط به مالکیت صنعتی است که مقررات دیگری بر آن حکومت دارد. لکن صرف نظر از حکومت هر یک از قوانین مرتبط با موضوع، در صورتی که پیمانکاری در نگاه کنید به: مبانی هنرهای تجسمی، غلامحسین نامی، انتشارات توس، تهران ۱۳۷۱، صص ۱۲ و ۱۳ نگاه کنید به حقوق مدنی و حقوق تطبیقی، سید حسین صفایی، نشر میزان ۱۳۷۵ صص ۱۹ ۸۸. اجرای موضوع پیمان به خصوص قسمتهای فنی طرح، ابتکار و ابداعی از خود نشان داده باشد، این حق منحصر به فرد او قطعاً مورد حمایت قانونی خواهد بود و به ویژه چنانچه پیمانکار مبتکر، این اثر فنی خود را در مراجع رسمی به ثبت رسانده باشد، اشخاص دیگر نخواهند توانست به این حق معنوی و مالکیت فکری او تجاوز نمایند. د هرگونه اثر مبتکرانه ی دیگری که از ترکیب چند اثر از اثرهای نامبرده در فصل دو قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان پدید آمده باشد (بند ۱۲ ماده ۲). منظور از اثر ترکیبی اثری است با ظاهر واحد که در واقع از تنظیم کنار هم گذاشتن و آمیختن مبتکرانه ی چند اثر پدید آمده باشد. مثل تصاویر و نقوش برجسته ی مبتکرانه ای که در یک معماری بی نظیر همراه با جنبه های فنی منحصر به فرد داخل آن به کار رفته باشد. چنین موضوع پیمانی که توسط پیمانکار و مرکب از چند اثر مختلف ابداع شده دارای مالکیت معنوی و فکری برای اوست و اساساً از حمایت قانونی برخوردار است. نکته ای که در اینجا اشاره به آن ضروری است، این است که برخلاف آنچه در ماده ۴۵ شرایط عمومی پیمان به عنوان حقوق انحصاری ثبت شده آمده اصولاً صرف ثبت اثر در ایران دلیلی بر ذی حق بودن پدید آورنده نسبت به اثر نبوده و موجد حق صاحب اثر تلقی نمی شود. زیرا برابر ماده ۲۱ قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان ثبت اثر پدیدآورنده ی آن اختیاری است. با این حال، ثبت اثر از لحاظ شکلی در مقام اثبات ادعای پدیدآورنده و شناسایی مالک اثر به هنگام تجاوز به حقوق مادی و معنوی او بسیار مفید و سودمند است. زیرا، کسی که مدعی اثر است و ثبت کننده ی اثر را مالک اثر مورد نظر خود نمی داند باید دلیلی بر مالکیت اثر خود داشته باشد، تا بتواند اثر کسی را که مالکیت خود را بر آن ثبت کرده است باطل سازد. ماده ۲۱ قانون فوق الاشعار میگوید: «پدیدآورندگان می توانند اثر و نام و عنوان و نشانی ویژه اثر خود را در مراکزی که وزارت فرهنگ و هنر با تعیین نوع آثار آگهی می نماید به ثبت برسانند. آیین نامه چگونگی و ترتیب انجام یافتن تشریفات ثبت و همچنین ۱. در حال حاضر، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.