دکترین
کثرت‌گرایی دینی: پلورالیسم در عرصه‌های مختلف
واژه پلورالیسم (pluralism) برگرفته از واژه لاتین Pluralis و به مفهوم «گرایش به کثرت» است. در آغاز ، این واژه در عرصه سنّتی کلیسایی مطرح شد؛ شخصی را که دارای چند منصب گوناگون در کلیسا بود پلورالیست می‌نامیدند. پس از آن این واژه، که خود، مفهوم پذیرش و اصالت‌دهی به تعدّد و کثرت را دارد، به ترتیب در عرصه اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اخلاقی، معرفتی، دینی به کار آمد. به همین جهت پلورالیسم به حسب مورد نظر به انواع پلورالیسم اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اخلاقی، معرفتی و دینی قابل تقسیم است: ۱.
۱ - پلورالیسم اجتماعی سیاسی پلورالیسم در این عرصه عبارت است از پذیرش کثرت و تنوّع در حوزه نهادهای مدنی، احزاب، جمعیّتها، و عقاید ناظر به مصالح اجتماعی. شناخت ریشه فکری پلورالیسم اجتماعی از این جهت حایز اهمیّت است که شکل‌گیری سایر ساحتهای پلورالیسم را می‌توان در چگونگی شکل‌گیری پلورالیسم اجتماعی ملاحظه کرد. البتّه پس از فلسفی شدن و تئوریزه شدنِ پلورالیسم، عمدتاً پلورالیسم معرفتی به مثابه بنیان تئوریک سایر انواع درآمد. عوامل مختلفی در پی ریزیِ پلورالیسم اجتماعی مؤثّر بوده است.
عواملی چون زیانهای ناشی از وحدت‌گرایی (monism) و تمرکز در قدرت و استبداد دینی و دولتی، خصوصاً در قرون وسطا؛ به ستوه آمدن جوامع غربی از جنگ منازعات بی‌پایان بر سر عقاید و ایدئولوژی‌های جور واجور؛ رشد ابزار و شبکه‌های ارتباطی؛ و. . . . این عوامل و عواملی از این دست موجب شد تا جوامع، میل و گرایش بی‌شائبه‌ای نسبت به پلورالیسم و تکثّر، توزیع در قدرت، تحزّب، و تشکّل جمعیّتها و اتّحادیّه‌ها و سندیکاها پیدا کنند؛ و آن را حتّی قبل از تئوریرزه شدن، به عنوان یک «راهکار» و راه چاره برگزینند.
نهایتاً در عصر روشنگری پذیرش فردگرایی و حقوق طبیعی (natural rights) و مواجهه انسانها با تکثّر از طریق رسانه‌های جمعی، موجب رشد و بالندگیِ تفکّر پلورالیسم اجتماعی شد. این تفکّر جوامع را به تکثّر و چندگانگی در قالب تشکیل احزاب و گروه‌های مدنی و مصاف دمکراتیک تشویق می‌کند؛ و برای این مرام اجتماعی _ سیاسی حقانیّت قائل است. از شرایط لازم برای چنین تفکّری، تساهل و تسامح (tolerance) و تحمّلِ آرا و رفتارهای اجتماعی و سیاسی دیگران، و رعایت حقوق نهادهای جامعه مدنی در برابر دولت است. ۱.
۲ - پلورالیسم فرهنگی در این عرصه تعدّد و تکثّر فرهنگ‌ها، بویژه در بخشی از فرهنگ که به صورت آداب و رسوم اجتماعی خود را می‌نماید تمایز خود را با فرهنگ‌های آشکار می‌کند، مورد پذیرش و دارای جایگاه رسمی است. در واقع آگاهیِ ملل مختلف از سلوک همدیگر، در پرتو رشد اطّلاعات و رسانه‌ها و پی‌بردن به نافروکاستنی بودن آن‌ها به مدل واحد، موجب شد تا این تکثّر و گوناگونی بزودی توسّط جامعه شناسان و انسان شناسان، تئوریزه و به رسمیّت شناخته شود.
طبق این نظریات، رفتارهای فرهنگیِ هر قوم راهکارها و راهبردهایی هستند که بسته به شرایطِ جغرافیایی و زیست محیطی و نژادی، و نحوه ارتزاق آن قوم و. . . ، در حوزه عقل جمعی شکل گرفته است و در هر حال باید به آن احترام گذاشت و تنوّع آن را پذیرفت. در واقع پلورالیسم فرهنگی، تبیینی از چرایی این تنوّع‌های ادغام ناپذیر است. ۱.
۳ - پلورالیسم اخلاقی ساحَت اخلاقی، یکی دیگر از ساحتهای اندیشه کثرت‌گرایی است؛ که از نوعی نسبیِ انگاری (relativism) ارزشی و نفی ضوابط عام و ثابت، ارتزاق می‌کند؛ و نه فقط به پذیرش تکثّر در مرام‌های اخلاقی در مختصّات جغرافیایی صحّه می‌گذارد، بلکه در پرتو گذر زمان نیز می‌پذیرد که ارزش‌های اخلاقی رنگ و شکل عوض کنند و کثرت طولی و تنوّع تطوّری داشته باشند. البتّه در هر یک از حوزه‌های پلورالیسم ممکن است کسانی به صورت رقیق و ضعیف و کسانی به صورت قوی و افراطی کثرت‌گرا باشند.
شکل رقیق پلورالیسم اخلاقی صرفاً توصیه می‌کند که جوامع با ارزش‌های اخلاقیِ گوناگون در کنار هم با مسالمت و صلح زندگی کنند، و هر یک ضمن باورداشت ارزش‌های خود، سلوک دیگری را تحمّل کنند، و این کثرت را بپذیرند و در عمل متعرّضِ هم نشوند. در واقع این پلورالیسم رقیق با مدارا (تلرانس) تفاوتی ندارد. البتّه پلورالیسم عمدتاً گام را از این فراتر می‌نهد؛ و اصول باورهای اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی را از جزمیّت ساقط می‌کند و در ورطه تشکیک و نسبیّت می‌اندازد.
مثلاً در پلورالیسم اخلاقی اساساً ارزش اخلاقی، نسبی تلقّی می‌شود؛ و باورداشت‌های اخلاقی آن چنان جدّی تلقّی نمی‌شوند، و «مدارای روشی»، یا «مدارای حق به جانب» (مدارایی که شخص در عین اعتقاد به حقانیّت عقیده خود، مدارا را به عنوان یک روش اتّخاذ می‌کند) به سمت «مدارای طبیعت گرایانه» و سودگرایانه سوق داده می‌شود. امّا باید دانست که معمولاً حیات انسان نمی‌تواند از همه امور جدّی، خالی باشد، به همین خاطر این پلورالیسم، عملاّ به جدّیّت در سودانگاری و عدم اغماض در منافع مادّی منجر می‌شود. ۱.
۴ - پلورالیسم معرفتی نوع دیگر پلورالیسم و مهمترین آن، پلورالیسم معرفتی است که با تقریرها و رویکردها و نیز با مبانی گوناگونی عرضه شده است: از انکار اساسِ حقیقت گرفته، تا غرق‌بودن جهازهای ادراکی در لایه‌های تودرتوی حقیقت؛ نقصان دایمی هر نوع شناخت و مواجهه افراد با ضلعی از اضلاع حقیقت تا تفکیک بود از نمود (نومن از فنومن)، و تا دخالت پیش زمینه‌ها در ابعادِ فهم پلورالیسم معرفتی بسته به شکل ضعیف یا افراطی آن به گونه‌ای در بردارنده نوعی از شکّاکیّت (scepticism) و نسبی انگاری (relativism) در شناخت است (شکّاکیّت).
پلورالیسم معرفتی منتقدان زیادی دارد. بعضی از منتقدان می‌گویند، اگر چه همواره شناخت انسان محدودیّت‌هایی دارد، اما هرگز این بدان معنا نیست که بتوانیم در صحّت و مطابقت همه گزاره‌ها شک کنیم زیرا اوّلاً، پذیرش چنین تشکیکی حتّی پایه‌های پلورالیسم را نیز فرو می‌ریزد؛ و ثانیاً، اگر چه شناخت کنه پدیده‌ها از تمام زوایا، برای بشر قاعدتاً حاصل نمی‌شود، امّا با همین مقدار از شناختِ حاصله می‌توان به نسبتِ میان موضوع و محمول اذعان کرد.
به عبارتی اگر چه در عین حال این شناخت همواره امکان بسط دارد امّا نسبت میان موضوع و محمول را ضرورتاً به هم نمی‌ریزد. ظاهراً همه انسانها گزاره‌هایی را سراغ دارند که امکان صادق نبودن آن کاملاً منتفی است؛ گزاره‌های ریاضی، بدیهیّات عقلی، غیر بدیهیّات مبتنی بر برهان ، از این دست هستند. ۱.
۵ - پلورالیسم دینی (religious pluralism) آخرین عرصه‌ای که پلورالیسم در آن نیز نفوذ کرد، عرصه دین و اندیشه دینی است. در واقع پلورالیسم دینی _ همچنان که به تفصیل خواهد آمد _ یکی از پاسخ‌هایی است که در برابر پرسش از چراییِ کثرتِ ادیان و پرسش‌های دیگری که حول این محور به وجود می‌آید، داده شده است. از آن جا که موضوع اصلی این گفتار، پلورالیسم در عرصه دین است، این مبحث را به شرح بیشتری، پی می‌گیریم. در ادامه، نخست به توجیهات و پاسخ‌هایی که برای پرسش از چرایی و علّت تکثّر و تنوّع ادیان (religious diversity) ارائه شده است و سپس به انواع رویکردهای پلورالیسم دینی خواهیم پرداخت:
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.